از دولت الکترونیکی تا راهبری ارتباطی‌

 این گزارش تحت عنوان (Frome E-Government to Connected Governance از دولت الکترونیکی تا راهبری ارتباطی) از سوی نهاد روابط اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل (‌DESA)  منتشر شده است.

از آنجا که آخرین گزارش نهادهای وابسته به‌‌‌سازمان ملل در حوزه دولت الکترونیکی در سال 2005 منتشر شده؛ ارایه و انتشارگزارش جدید از اهمیت زیادی برخوردار است. تغییرات عمده صورت گرفته در رده‌بندی کشورها از لحاظ آمادگی برای دولت الکترونیکی از سرعت گرفتن بیش از پیش فناوری درکشورها حکایت دارد. با توجه به‌‌‌این گزارش، نام‌های جدیدی در زمره 35 کشور اول این فهرست قرار گرفته‌اند و به‌‌‌عبارت دیگرمی‌توان گفت  نزدیک به‌‌‌یک سوم این نام‌ها پیش از این در میان کشورهای برتر جدول جایگاهی نداشته‌اند.

در این میان امارات متحده عربی با صعود از رتبه 42 به‌32 در 2008 حائز بالاترین میزان رشد در منطقه بوده است. این در حالی است که شاخص آمادگی برای دولت الکترونیکی ایران نه تنها در این جدول رشدی نداشته بلکه از رتبه 98 در 2005 به‌‌‌108 در سال جاری تنزل یافته است. اما جدای بحث کشورها از لحاظ قاره‌ای اروپا رویای دیجیتالی بودن دولت‌ها را بیش از سایر قاره‌ها محقق ساخته است. اروپا با تفاوت قابل ملاحظه‌ای نسبت به‌‌‌سایر قاره‌ها در جدول شاخص‌های آمادگی قرار گرفته و سوئد به‌‌‌عنوان اولین کشور از لحاظ آمادگی برای دولت الکترونیک معرفی شده است.

پس از آن امریکا، آسیا، اقیانوسیه و آفریقا قرار دارند. البته آسیا و اقیانوسیه ازمیانگین جهانی که برای این موضوع در نظر گرفته شده کمی‌عقب‌تر بوده‌اند و آفریقا با این شاخص‌ها فاصله بسیاری داشته است.

باید اذعان داشت که 70 درصد رتبه‌های نخست تا 35 این گزارش در اشغال کشورهای اروپایی است در‌حالی که سهم آسیایی‌ها تنها 20 درصد از این 35 کرسی بوده؛ این مهم در اروپا به‌‌‌مدد افزایش سرمایه‌گذاری در بخش زیرساخت و امکانات ارتباطی به‌‌‌ویژه پهن باند میسر شده است. البته جای تاسف دارد که در 35 کرسی اول این جدول هیچ کشور آفریقایی یا امریکای مرکزی و شمالی، آسیای مرکزی و جنوبی و کشورهای کارائیبی حضور نداشته‌اند.

در بخش مشارکت شهروندان که تحت عنوانE-Participation     مطرح شده و میزان تعاملات و همکاری شهروندان با دولت‌ها را نشان می‌دهد، ایالت متحده برپله نخست جای گرفته و جمهوری کره با فاصله‌اندکی برپله بعدی نشسته است. دانمارک و فرانسه نیز به‌‌‌طور مشترک رتبه سوم را از آن خود کرده‌اند.

آمادگی برای دولت الکترونیکی‌

تمرکز این گزارش و پژوهش برجنبه‌های «دولت با شهروندان» (G to C)  و «دولت با دولت»  (‌‌(G to G بوده و کمتر به‌‌‌مقوله ارتباط دولت با کسب و کارها (G to B) پرداخته است. حجم و تعداد سایت‌های دولتی و خدمات آنلاین آنها از مواردی بوده که در این گزارش بررسی شده و البته بیش از سایر بخش‌های دولت، درگاه وزارتخانه‌هایی چون بهداشت و سلامت، آموزش و پرورش، کار، اقتصاد و امور اجتماعی که نمایانگر خدمات دولت به‌‌‌شهروندان هستند مورد توجه قرار گرفته‌اند.آخرین بررسی برای تدوین نهایی این گزارش در اکتبر و نوامبر 2007 برروی سایت‌های دولتی کشورها صورت گرفته تا اطلاعات جدیدترین فعالیت‌ها و خدمات آنها به‌‌‌دست آید.

البته براساس میزان پیشرفت و مراحل مختلفی که این کشورها طی کرده‌اند، رتبه بندی نیز متفاوت بوده و 5‌مرحله برای آن در نظر گرفته شده  است. به‌‌‌ترتیب، قرار داشتن در مرحله آغازین یا تنها حضور فیزیکی در وب، مرحله تقویت خدمات، خدمات تعاملی و دو سویه، اجرای خدمات دوسویه مالی یا اداری به‌‌‌شکل گسترده‌ترمانند پرداخت مالیات یا دریافت شناسنامه و مرحله ارتباطی‌‌(Connected) هرکدام دارای امتیازهای متفاوتی بوده که در رنکینگ کشورها اعمال شده است.

سوای بحث حضور در وب، بحث زیرساخت‌های مخابراتی (‌‌تعداد کاربران اینترنت، دارندگان کامپیوتر شخصی، خطوط ثابت، همراه ودسترسی به‌‌‌پهن باند) و وضعیت سواد در کشورها 3 فاکتوری بوده که برای تعریف شاخص آمادگی برای دولت الکترونیک بررسی شده است.

براساس این گزارش، میانگین جهانی شاخص‌ها هر سال با افزایش حجم سرمایه‌گذاری برای توسعه خدمات آنلاین و منابع، افزایش می‌یابد. اغلب کشورها توجه به‌‌‌اطلاعات الکترونیکی را سرلوحه سیاستگذاری‌ها، قوانین و اتوماسیون پرونده‌های اداری برای آرشیو درگاه‌ها و وب سایت‌ها قرار داده‌اند اما با این وجود هنوز شکاف میان کشورهای پیشرفته و توسعه یافته با کشورهای  در حال توسعه و توسعه نیافته بسیار زیاد است.
همانطور که گفته شد، سوئد اولین کشوراز لحاظ آمادگی برای دولت الکترونیکی معرفی شده و ناگفته نماند از اولین مرتبه انجام این پژوهش تا کنون، برای اولین بار نیز هست که یک کشور جدید موفق شده در رتبه نخست فهرست قرار گیرد.

پس از سوئد، دو کشور اسکاندیناویایی دیگر یعنی دانمارک و نروژ قرار گرفته‌اند و رتبه چهارم به‌‌‌ایالات متحده که در سال 2005 بررتبه نخست جای گرفته بود، اختصاص یافته است. پیشرفت قابل ملاحظه کشورهای اروپایی علاوه بربحث سرمایه‌گذاری‌ها، مدیون فعالیت جمعی کشورهای این قاره به‌‌‌شکلی هماهنگ و یک سو بوده است.

هلند، جمهوری کره، کانادا، استرالیا، فرانسه وانگلستان، در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند تا 10 رتبه اول جدول را از آن خود کنند. از آسیا، ژاپن توانست رتبه یازدهم را به‌‌‌دست آورد، سنگاپور برپله بیست و سوم بنشیند و امارات عربی‌متحده  سی و دوم شود. مالزی و قبرس دو کشور دیگر آسیایی بودند که توانستند نام خود را در35کشور اول فهرست به‌‌‌ثبت برسانند.

همانطور که گفته شد، علاوه برآنکه میان کشورهای پیشرفته و در حال توسعه شکاف قابل ملاحظه ای مشاهده می‌شود، میان کشورهای شمالی و جنوبی یا شرقی و غربی قاره‌ها نیز تفاوت زیادی وجود دارد.. براساس گزارش مذکور، میان کشورهای شرق آسیا با سایر بخش‌ها تفاوت جدی مشاهده می‌شود. این وضعیت در مورد کشورهای واقع در اروپا نیز حاکم است با این تفاوت که تمام ‌کشورهای اروپایی بالاتر از میانگین جهانی قرار دارند اما برخی نسبت به‌‌‌سایرین دارای رتبه‌های پایین‌تری هستند.در مورد آفریقا نیز شکاف میان آفریقای جنوبی و سایر بخش‌ها جدی است.

... و اما آسیا

وضعیت در آسیا همچنان رضایت بخش نیست. به‌‌‌جز چند کشور، اغلب کشورهای این قاره در سطحی پایین‌تر از میانگین جهانی قرار دارند.آسیای مرکزی یعنی کشورهایی چون‌ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و تاجیکستان همگی از رتبه بندی 2005 خود هم پایین‌تر آمده‌اند. البته این اتفاق بدین معنا است که این کشورها نتوانسته‌اند خود را با تغییرات جهانی هماهنگ کنند و برسرعت خود بیفزایند. از طرف دیگر موارد مورد بررسی در گزارش امسال برفعالیت‌های تعاملی سایت‌های دولتی تاکید داشته که این کشورها در اجرا و پیاده سازی آن موفق نبوده‌اند. این کشورها به‌‌‌ترتیب رتبه‌های 128، 81، 102، 109، 132 را بدست آورده ند.

    اما وضعیت درباره کشورهای شرقی آسیا به‌‌‌شکل دیگری رقم خورده است. ژاپن رتبه یازدهم، جمهوری کره(‌‌جنوبی) رتبه  ششم و چین رتبه شصت و پنجم را بدست آورده‌اند. البته در این میان مغولستان یک استثنا است که برپله هشتاد و دوم نشسته و در مورد کره شمالی نیز هیچ اطلاعاتی درج نشده است. کشورهای جنوبی آسیا از میانگین جهانی وحتی میانگین سایرکشورهای قاره نیز پایین‌تر هستند. مالدیو وسری لانکا در وضعیت بهتری نسبت به‌‌‌سایرین قرار دارند و رتبه‌های 98 و 101 را به‌‌‌دست آورده‌اند.

 پس از آنها ایران با سقوط از رتبه 98 خود در2005 برپله صد و هشتم نشسته است. هند، پاکستان، بوتان (؟)، بنگلادش، نپال و افغانستان نیز به‌‌‌ترتیب رتبه‌های 131، 134، 142، 150 و 167 را به‌‌‌دست آورده‌اند. کشورهای جنوب شرقی آسیا از جمله سنگاپور، مالزی، تایلند، فیلیپین وبرونئی رتبه‌هایی به‌‌‌مراتب بهتر از سایر کشورها را دارا شدند و به‌‌‌ترتیب 23،34، 64، 66 و 87‌‌‌ام شدند. در میان کشورهای غرب آسیا، اسرائیل  رتبه 17 ام را بدست آورده  وامارات عربی متحده نیز 32 ام شده است. قبرس 35‌‌‌ام، بحرین 42 ام و اردن 50 ام شد.

از دولت الکترونیک تا راهبری الکترونیکی‌

همانطور که گفته شد، آنچه گزارش امسال سازمان ملل درباره وضعیت دولت الکترونیک در کشورها را از گزارش‌های پیشین متمایز می‌کند، معیارهای سنجش و شاخص‌های مورد بررسی است. تعاملی بودن و ارتباطات دوسویه سایت‌های دولتی بیش از پیش در گزارش امسال مورد توجه قرار گرفته و کشورهایی که نتوانسته‌اند خود را با این معیارهای جدید هماهنگ کنند جایگاه گذشته خود را از دست داده‌اند.تصویری که پیش از این درباره دولت الکترونیک ارایه می‌شد تنها یک وب سایت ایستا و ساکن بود که بعدها به‌‌‌درگاه تغییر شکل یافت که اهداف و کاربرهایی گوناگونی داشت. اما تصویری که امروز ارایه می‌شود کاملا متفاوت است.

این سایت‌ها قرار نیست تنها تعملی باشند یا به‌‌‌عنوان پشتیبان خدمات دولتی عمل کنند و برخی از وظایف را به‌‌‌عهده بگیرند، بلکه هدف آرمانی این است که سایت‌ها به‌‌‌شکلی مستقل و به‌‌‌عنوان نهاد مرجع بسیاری از امور مورد توجه باشند. کشف قابلیت‌های جدید برای ارایه خدمات بهتر به‌‌‌شهروندان و شرکت دادن بخش خصوصی در فعالیت‌های دولت الکترونیک از دیگر اهداف مورد انتظار است.