حریم دریاچه پریشان، نیازمند حفاظت‌

وجود هزاران پرنده از انواع گوناگون زیبایی آن را دو چندان کرده است. دریاچه پریشان در 12 کیلومتری جنوب شرقی کازرون میان کوهستان‌های فامور در حاشیه جنوبی ارتفاعات زاگرس و با وسعت تقریبی 4200 هکتار و با دارا بودن آب شیرین همچون نگین انگشتری در طبیعت زیبای منطقه می‌درخشد. در داخل این دریاچه، ماهی‌هایی به صورت آزاد زیست می‌کنند.

تالاب پریشان در طرح حفاظت از تالاب‌های ایران قرار دارد. از این دریاچه، برای پرورش ماهی نیز استفاده می‌شود. دریاچه پریشان دارای جلوه‌های بهاری و پاییزی بی‌نظیری است، مراتع و گلزارهای حاشیه دریاچه و پرندگان وحشی آن، گردشگاه طبیعی ارزشمندی را به وجود می‌آورد.

ارزش‌های اقتصادی - اجتماعی‌

تالاب‌های طبیعی از جمله پرمحصول‌ترین اکوسیستم‌های موجود بوده و گاهی برتر از نظام‌های پیچیده کشاورزی نیز محسوب می‌شوند. ارزش اقتصادی تالاب‌ها حدود 10 برابر جنگل‌ها و 200 برابر زمین‌های زراعی است. تالاب پریشان نیز از این قاعده مستثنی نیست. ماهیگیری، کشاورزی و آبزی‌پروری از جمله ارزش‌های اقتصادی  اجتماعی منطقه به شمار می‌روند. در اطراف دریاچه پریشان 18 روستای مختلف وجود دارد که سه معیشت عمده آنها کشاورزی، دامداری و ماهیگیری است.

ارزش‌های فرهنگی‌

زیستگاه‌های تالابی از دیرباز نقش بسزایی در توسعه جوامع اطراف خود ایفا کرده‌‌اند. کهن‌ترین تمدن‌ها در کنار تالاب‌ها شکل گرفته و ارتباط تنگاتنگ جوامع انسانی و این اکوسیستم به وفور در بین شواهد باستان‌شناسی و سنن و دانش‌های بومی دیده می‌شود.

منطقه پریشان نیز از لحاظ مناظر و چشم‌اندازهای طبیعی بسیار غنی است و از این لحاظ می‌تواند در جلب توریست نقش بسزایی داشته باشد. این تالاب به شیوه‌های گوناگون برای مصارف گردشگری و نیز آموزش به کار گرفته می‌شود؛ از جمله قایق‌سواری، مشاهده پرندگان، گل‌ها و گیاهان و الهام برای نویسندگی و یا تنها به نظاره نشستن این همه تنوع باشیم. همچنین روستاهای مختلف با فرهنگ‌های ترک، لر و عرب در اطراف این دریاچه، مجموعه‌ای غنی از فرهنگ جوامع محلی ساکن در منطقه ارائه می‌کند.

تهدیدات دریاچه پریشان‌

متاسفانه در کشور ما نیز همانند دیگر نقاط جهان تجارب تلخی در مدیریت ناپایدار تالاب‌ها وجود دارد که در کنار سایر عوامل تهدیدکننده، این زیست‌بوم‌های ارزشمند را به سوی نابودی می‌کشاند.

 موارد زیر از جمله مهمترین تهدیداتی هستند که هم‌اکنون دریاچه با آنها مواجه است. امید است که بازخوانی این مسائل تصمیم‌گیران را در برنامه‌ریزی برای خروج از بحران در مدیریت این منطقه آگاه‌تر کند. از جمله مواردی که حیات دریاچه را مورد تهدید قرار داده، زباله است.
متاسفانه به علت عدم وجود سیستم مدیریت زباله در روستاهای اطراف پریشان، زباله‌های تولید شده در نزدیکی تالاب رها می‌شوند. شیرابه ناشی از این زباله‌ها همراه با آلودگی ناشی از مصرف بی‌رویه کود و سم در زمین‌های کشاورزی بالادست، باعث افزایش روزافزون آلودگی دریاچه شده است.

همچنین افزایش جمعیت منطقه و افزایش نرخ بیکاری باعث روی آوردن جوامع محلی به صید بی‌رویه آبزیان شده که در سال‌های اخیر جمعیت گونه‌های آبزی بومی منطقه را بشدت کاهش داده است.

معضل دیگری که باعث ایجاد تناقضاتی بین گروهای ذی‌نفع شده است، مشخص نبودن حریم دقیق دریاچه می‌باشد. با توجه به این‌که در فصول مختلف سال و نیز در سال‌های مختلف بسته به میزان بارش و سایر عوامل جوی، تراز آب دریاچه در نوسان می‌باشد، مشخص نبودن این حریم تعارضاتی را بر سر مالکیت زمین‌ها به وجود آورده است.

خانم مهندس کنعانیان، مشاور اقتصادی  اجتماعی طرح حفاظت از تالاب‌های ایران در رابطه با تهدیدات موجود می‌گوید: با توجه به این مساله که سرعت تخریب این منابع بسیار زیاد است و قابل قیاس با سرعت اقداماتی که جهت حفاظت و احیاء آنها صورت می‌گیرد نمی‌باشد، چنانچه تعامل انسان با طبیعت اطراف خود و اثر او بر طبیعت در یک برنامه‌ریزی منطقی و صحیح مورد توجه قرار نگیرد، در آینده با مشکلات عدیده‌ای مواجه خواهیم شد.

وی افزود: بر اساس مطالعات صورت گرفته یکی از مهمترین و موثرترین شیوه‌ها در حفظ و احیاء منابع، بهره‌گیری از نیروهای بالقوه مردمی بویژه مردم محلی می‌باشد؛ چرا که با توجه به ارتباط تنگاتنگ این افراد با منبع و کمبود امکانات دولتی و همچنین توجه به نقش و اهمیت گروه‌ها و نوع استفاده اقشار مردم از منبع، میزان تاثیرگذاری آنها بر مسأله حفاظت یا تخریب بسیار مهم است. بنابراین جلب مشارکت مردم محلی در مدیریت این منابع امری اجتناب‌ناپذیر است.

بدین ترتیب با توجه به ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های بومی موجود در منطقه، وجود گروه‌های محلی و تشکل‌های غیردولتی فعال و راهبردهای زیر می‌تواند با جلب مشارکت مردم محلی منجر به بهبود وضعیت مدیریت تالاب شود.

بر این اساس، تعیین حدود دریاچه و جداسازی دریاچه از مزارع کشاورزی، محافظت از اکوسیستم دریاچه با کوتاه نمودن دست متجاوزین به حریم دریاچه و شکارچیان غیرمجاز، پاکسازی تالاب از انواع آلودگی‌ها و آموزش در سطوح مختلف باید صورت گیرد.

همچنین تقویت و تجهیز پاسگاه محیط‌بانی مستقر در حریم دریاچه، استفاده از نیروهای بومی در اجرای طرح‌های فوق و اعطای تسهیلات به آنها، تقویت قوانین و نیز تقویت ضمانت اجرایی قوانین و مقررات ضروری است.

ارزش‌های زیست‌محیطی دریاچه پریشان‌

این محل توریستی با نرگس‌زارهای دلفریب، انسان را در هستی خویش پنهان می‌کند. این دریاچه از زمان پیدایش تاکنون به نام‌های مختلفی نامیده شده است، از جمله: مور، پریشان، شور، کازرون، یون، موز، توز، پریشم، فزشوبه و فامور.

دریاچه پریشان در سال 1355 به عنوان تالاب بااهمیت بین‌المللی در فهرست کنوانسیون رامسر به ثبت رسیده است. این منطقه همچنین از سوی یونسکو به عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره معرفی شده است. این منطقه همچنین به عنوان یکی از تالاب‌های دارای اهمیت جهانی در فهرست مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط‌زیست ثبت شده و تحت عنوان منطقه حفاظت شده ارژن  پریشان مدیریت می‌شود.

اکوسیستم‌های تالابی ده‌ها کارکرد متفاوت و موزون، از جمله کارکرد زیست‌محیطی، اقتصادی  اجتماعی و فرهنگی را یکجا در خود دارند.

علی‌رغم رشد آگاهی‌های مردم و دولت‌ها نسبت به اهمیت محیط‌های طبیعی بویژه تالاب‌ها، ارزش‌ها و کارکردهای این زیستگاه‌های حیاتی هنوز به خوبی درک نشده است.

دریاچه پریشان نیز با توجه به موقعیت خاص خود دارای ارزش‌ها و کارکردهای مختلفی است که از مهمترین آنها می‌توان به ذخایر ژنتیکی منحصر به فرد این منطقه اشاره کرد.

حمیده سادات هاشمی‌