ایدز ورود به خط قرمز

به هر حال همه این علت ها باعث شد تا 7 صبح مصاحبه با رئیس مرکز مدیریت بیماری های وزارت بهداشت شروع شود.

دکتر محمدمهدی گویا، پاسخ های خوبی برای اولویت بیماری ها در این وزارتخانه ، پنهان کاری درخصوص ایدز یا آنفلوآنزای مرغی دارد تا گفتگوی اول صبحی ما را گرم کند.


آقای دکتر گویا! شما مدیر مرکزی در وزارت بهداشت هستید که بسیاری از بیماری ها در این مرکز به نام خودشان اداره ای دارند. از اداره بیماری های قلب و عروق و سرطان ها گرفته تا ایدز و حوادث ترافیکی و وبا. اولویت وزارت بهداشت و البته مرکز شما درخصوص این بیماری ها چگونه است؟

مرکز مدیریت بیماری ها، بیماری های اولویت دار کشور را مدیریت می کند نه همه بیماری ها را. در میان بیماری های واگیر، 46بیماری را در اولویت اول قرار دادیم و برای این 46بیماری ، برنامه های پیشگیری ، کنترل ، حذف و ریشه کنی را در نظر گرفته ایم.

در زمینه بیماری های غیرواگیر موضوع متفاوت است و ما گروه های بیماری های غیرواگیر را اولویت بندی کردیم مثل بیماری های قلب و عروق.

در واقع درخصوص بیماری های غیرواگیر، فقط یک هدف را دنبال می کنیم و آن هم کنترل آنهاست ؛ چراکه درخصوص این بیماری ها مساله حذف یا ریشه کنی صادق نیست و ممکن است فرد تا پایان زندگی درگیر این بیماری باشد، مثل سرطان ها و بیماری های کلیوی.

برای اولویت بندی این بیماری ها نیز در مرحله اول میزان شیوع و بروز آنها در جامعه و بار ناشی از آنها را محاسبه می کنیم و بر این اساس اولویت های بیماری ها را مشخص می کنیم.

در حال حاضر در هر دو گروه بیماری های واگیر و غیرواگیر کدام بیماری ها اولویت دارند؟

در زمینه بیماری های غیرواگیر، بیماری های قلب و عروق ، سوانح و حوادث ، سرطان ها و بیماری های متابولیک نظیر دیابت به ترتیب اولویت های اصلی ما محسوب می شوند، اما درخصوص بیماری های غیرواگیر، معمولا بسته به شرایط زمانی ، بیماری های خاص مورد اولویت قرار می گیرد.در حال حاضر، ویروس HIV ، ایدز و سل اولویت های اصلی ما در زمینه بیماری های واگیر هستند؛ البته گاهی اوقات براساس شرایط زمانی خاص ، ممکن است بیماری ای در کشور شایع شود که حتی بر این اولویت ها پیشی بگیرد مثل آنفلوآنزای پرندگان.

بارها مطرح شده که دغدغه بیماری ها در کشور ما و البته دیگر کشورها، از بیماری های واگیر به بیماری های غیرواگیر تبدیل شده است ، با این بحث موافق هستید؟

من با این مساله موافق نیستم. در گذشته این مساله مطرح بود که بیماری های واگیر در حال کاهش و بیماری های غیرواگیر در حال افزایش هستند، اما در حال حاضر دانشمندان معتقدند بیماری های واگیر در حال کاهش نیستند، بلکه بیماری های غیرواگیر با سرعت زیادی در حال افزایش هستند. از طرفی بیماری های واگیر شکل عوض کرده اند؛ البته زمانی بیماری های واگیر نظیر کزاز، طاعون یا وبا رو به کاهش بودند و در عوض بیماری های دیگری مثل HIV، ایدز، سل های مقاوم به درمان و آنفلوآنزای پرندگان شیوع پیدا کردند. در واقع در حال حاضر بیماری های واگیر شکل عوض کردند و بیماری های غیرواگیر و بیماری های رفتاری مثل اعتیاد، الکلیسم و بیماری های ناشی از عادات بد غذایی رو به افزایش هستند.

اولین اولویت بیماری های غیرواگیر برای مرکز مدیریت بیماری ها را بیماری های قلب و عروق نام بردید. براساس همین اولویت دقیقا چه برنامه ها و کارهایی تاکنون انجام دادید یا در حال برنامه ریزی هستید؟

برای کنترل بیماری های قلب و عروق چند برنامه به موازات هم داریم.

بیشترین بار ناشی از بیماری ها را همین گروه از بیماری به نظام سلامت کشور تحمیل می کند و اولین اقدام ما این است که ثبت صحیحی از این بیماری ها داشته باشیم تا وضعیت بیماری در کشور را بررسی کنیم.

از طرفی برنامه ای داریم به نام نظام مراقبت بیماری های غیرواگیر. براساس این برنامه هر دو سال یک بار، جمعیتی از کشور را که بین 15 تا 64 سال هستند، مورد مطالعه قرار می دهیم.

در ابتدا با آنها مصاحبه می کنیم که اگر طی آن به این نتیجه رسیدیم که در معرض یکی از بیماری های غیرواگیر هستند، مثلا اگر چاق هستند یا سیگار می کشند یا فشار خون بالا دارند، معاینه شوند. پس از معاینه نیز این افراد مورد آزمایش قرار می گیرند که از فاکتورهای اصلی این آزمایش قند خون و چربی خون هستند. بر این اساس ، وضعیت سلامت مردم درخصوص بیماری های غیرواگیر خصوصا بیماری هایی که می تواند به عوارض جدی مانند قلب و عروق یا دیابت منجر شود، مشخص می شود.

برنامه نظام مراقبت از بیماری های غیرواگیر از چه سالی در کشور در حال اجراست؟

از سال 83 این برنامه اجرا شد و در همان سال ، 87 هزار نفر با این روش مورد بررسی قرار گرفتند تا برای اولین بار در کشور اطلاعات پایه برای بررسی وضعیت بیماری ها در کشور گردآوری شود. سال 86 نیز مجددا این برنامه را انجام دادیم و علاوه بر مصاحبه ، معاینه و آزمایش قند و فشار خون ، امسال آزمایش های دیگری نظیر وضعیت کلیه جمعیت موردنظر را نیز بررسی کردیم.

در برخی استان ها نیز اگر بیماری غیر واگیر بومی وجود داشت ، بررسی وضعیت آن بیماری نیز در مطالعه مورد نظر، اعمال شد. مجموع این اطلاعات در واقع به ما کمک می کند تا بدانیم وضعیت بیماری های غیرواگیر در کشور به چه سمتی می رود تا برنامه ریزی های کلان نظام سلامت نیز براساس اطلاعات صحیح انجام شود.

در خصوص اولویت دوم بیماری های غیرواگیر، به نظر می رسد جز اقداماتی که درخصوص اورژانس پیش بیمارستانی ها و بیمارستانی مدنظر است که انتقادهایی هم در این خصوص به عملکرد وزارت بهداشت وارد می شود، نقش وزارت بهداشت چندان پر رنگ نیست و کنترل حوادث ناشی از تصادفات ترافیکی بیشتر یک کمک بین بخشی به حساب می آید، نظر شما چیست؟

حوادث ترافیکی مقوله فوق العاده مهمی است ، خصوصا که بار ناشی از این حوادث در کشور ما در مقایسه با دیگر کشورها بسیار زیاد و غیرقابل انتظار است.

این که ، فکر می کنیم اورژانس پیش بیمارستانی و بیمارستانی موثر است و... همه این مسائل در واقع علاج واقعه بعد از وقوع است ، در صورتی که ما باید یک گام به عقب رویم ، یعنی علاج واقعه قبل از وقوع.

یعنی چی؟

یعنی برای این که حادثه رخ ندهد، باید چه کار کنیم. چرا یک حادثه رخ می دهد و باعث آسیب جامعه می شود. چند عامل در این مساله دخیل است.

اولین عامل خود انسان است ، یعنی کسی که رانندگی می کند، آیا از سلامت کامل جسمی و روانی برخوردار است. نیروی انتظامی چند تحقیق در خصوص مصرف مواد مخدر در رانندگانی که تصادف می کنند انجام داده و نتیجه نشان داده است که درصد بالایی از آنها از این مواد مصرف کرده اند. در دیگر کشورها به آسانی به فردی گواهینامه رانندگی نمی دهند تا از سلامت روح و جسم او مطمئن شوند. پس از گواهینامه هم فرد را رها نمی کنند که مثلا بعد از 10سال دوباره مورد آزمایش قرار گیرد، بلکه بعد از هر تصادف شدید فرد مورد معاینه و آزمایش قرار می گیرد.عامل دوم ، عامل خودرو است. آیا خودروهای موجود کشور از استانداردهای لازم برخوردار هستند؟ اگر نیستند که معتقد هستیم نیستند، پس باید فکر اساسی کنیم.

صنایع خودروسازی موظف است این استانداردها را تامین کند.و عامل سوم که عامل جاده است.

تامین سلامت جاده ها کار زمانبری است ، اما این مساله در کشور ما باید شتاب جدی تری به خود بگیرد.حالا در کنار همه این عوامل که عوامل مهمی در ایجاد حوادث ترافیکی هستند و مورد توجه قرار نگرفته اند، پرداخت صرف به مساله اورژانس پیش بیمارستانی و بیمارستان در واقع رها کردن بخش عمده عوامل ایجاد حادثه است.

در خصوص عوامل یاد شده هم جز کار آموزشی ، کاری از دست وزارت بهداشت بر نمی آید؛ البته ظرف چند سال اخیر تعامل خوبی پیش ما و راهنمایی و رانندگی و وزارت راه بوده است.

سال گذشته نیز کنفراس بین المللی جامعه ایمن با محور حوادث ترافیکی برای اولین بار در منطقه در کشور ما برگزار شد. این مسائل باعث می شود هم مردم و هم مسوولان با نگاه دیگری به این حوادث نگاه کنند.

برسیم به اولین اولویت وزارت بهداشت در خصوص بیماری های واگیر، البته در ذهن رسانه ای ما و در افکار عمومی هم ، ایدز از جمله بیماری های مهم به نظر می رسد. در طول این سال ها اقدامات وزارت بهداشت در خصوص این بیماری مشخص و شفاف است ، اما مساله اینجاست که از آن طرف ، این که ایدز در کشور ما دقیقا در چه وضعیتی است ، مبهم است و از این مهمتر این که ما هنوز با ایدز شفاف برخورد نمی کنیم.

من این طور فکر نمی کنم. در واقع شعائر اخلاقی ما با دیگر کشورها متفاوت است. این مساله باعث می شود که به مقوله ایدز به شکل همگانی و با جزییات برخورد نکنیم ، ولی در حوزه خدماتی که ارائه می کنیم ، اصلا محدود نیستیم. در واقع در جمع های کوچک با قوت و شفاف مسائل آموزشی و رفتاری را مطرح می کنیم ؛ اما یک مساله وجود دارد و آن این است که دسترسی ما به گروه های پرخطر، مثل زنان خیابانی و کسانی که رفتارهای جنسی پرخطر دارند، بسیار محدود است.

چون این مسائل غیر قانونی و این افراد طرد شده از سوی جامعه و مذموم هستند. در واقع این رفتارها کاملا پنهان انجام می شود و در نتیجه این افراد شناخته شده نیستند تا بتوانیم به سراغشان برویم.

از طرفی در صورتی که بتوانیم این افراد را شناسایی کنیم ، لازمه آموزش به آنها اعتمادسازی است که کار فوق العاده سختی محسوب می شود. سال هاست ما به کارکنان تعلیم می دهیم تا بدانند چگونه با این افراد برخورد کنند؛ البته ما خود را مسوول سلامت همه افراد جامعه می دانیم ، نه سلامت فقط یک گروه خاص و هیچ تفاوتی درخصوص این افراد نداریم.

اتفاقا شما به رفتارهای پرخطر جنسی اشاره می کنید، آیا همه مردم ما تعریف درست و مشخصی از این کلمات دارند؟ استفاده از این مفاهیم کلی کمکی به آموزش مردم نمی کند.

نه این طور نیست رفتار پرخطر جنسی تعریف خاصی دارد هر نوع رابطه جنسی خارج از چارچوب ازدواج ، رفتار پر خطر جنسی محسوب می شود. در واقع خارج از چارچوب ازدواج هر نوع رابطه جنسی می تواند به یک بیماری آمیزشی از جمله عفونت HIV منجر شود.

آقای دکتر، مسلما حق با شماست که این نوع روابط به شکل پنهانی برقرار می شود و شناسایی این افراد و بحث اعتمادسازی مقوله پیچیده ای است ، اما مساله این است اگر شما آموزش هایتان را به شکل همگانی از رسانه ها انجام دهید، ناخودآگاه این افراد و گروه ها هم مورد آموزش قرار می گیرند، اما شما آموزش ها را عمومی نمی کنید یا مسوولان را برای عمومی کردن آموزش ها توجیه نمی کنید. این طور نیست؟
من نمی گویم که ما صریح و بی پرده با مردم حرف می زنیم ، بلکه می گویم این همان چیزی است که در فرهنگ جامعه ما وجود دارد و ما بیشتر یا کمتر از این فرهنگ حرکت نمی کنیم.

اما بیماری خیلی جلوتر از ما در حال حرکت است؟

درست است اما چیزی که ما به آن معتقدیم ، آنچه که به آن احترام می گذاریم و کسانی که ما به آنها مشاورت می کنیم ، تصمیم گیرنده هستند. درخصوص اطلاع رسانی شفاف و آموزش همگانی من صاحب نظر نیستم صداوسیما یا خود رسانه ها باید تصمیم بگیرند چه مقوله ای قابلیت پخش یا انتشار را دارد.

اما شما باید آنها را توجیه کنید.
ما همیشه این چالش ها را داشته ایم ، اما تصمیم گیرنده در این باره که موضوعی چقدر رسانه ای شود، به اصحاب رسانه برمی گردد.

من برای شما مثالی می زنم. اوایل دهه 60، بحث کنترل جمعیت تابو محسوب می شد، اما همان سال ها وزارت بهداشت وارد ماجرا شد و با توجیه مسوولان بالاتر و مراجع توانست بحث کنترل جمعیت را در کشور عمومی کند. آن زمان هم این محدودیت به همین اندازه مقوله آموزش ایدز بود، اما این اتفاق افتاد، حالا چرا درباره ایدز همین تلاش ها و توصیه ها انجام نمی شود؟

ما همه تلاش خودمان را کرده ایم تا این موضوع شفاف تر مطرح شود، اما به هر حال خطهای قرمزی وجود دارد که از سوی ما تعیین نمی شود. من از سوی سازمان جهانی بهداشت برای فعالیت های انجام شده درخصوص ایدز در منطقه ناظر و مورد مشورت این سازمان هستم.
در واقع در بیشتر این کشورها صحبت درخصوص روابط جنسی خارج از چارچوب خانواده کارآسانی نیست.

مثالی که شما درخصوص بهداشت خانواده زدید، در واقع از یک روش پیشگیری درخصوص ازدواج صحبت کردید و نه خارج از چارچوب ازدواج که اصل قضیه پذیرفته نشده نیست.

وزارت بهداشت در این خصوص دچار یک پارادوکس است از یک طرف معتقد است مسوول همه مردم جامعه است و از طرف دیگر هم پرداخت به این مساله ورود به خط قرمز است ؛ اما به هر حال اقدامات خوبی هم انجام شده و رو به جلو هستیم.

اما زمان را از دست می دهید!

بله به نوعی زمان را از دست می دهیم اما چاره ای هم نداریم البته بخشی از این آموزش ها باید در مدارس انجام شود و یکی از سیاست های جدید ما این است که بحث پیشگیری از ایدز و بیماری های آمیزشی را وارد خانواده کنیم و به یک بحث خانوادگی تبدیلش کنیم.
در صورتی که بتوانیم این بحث را در مدارس و خانواده وارد کنیم ، بسیار کمک کننده است ؛ اما رسانه ای کردن این بحث خارج از تصمیم گیری های وزارت بهداشت است.

یکی از انتقاداتی که بارها از شما شنیده ایم ، نبود سیستم گزارش دهی بیماری های آمیزشی در کشور است ، این بحث را بیشتر باز کنید.

سیستم گزارش دهی بیماری های آمیزشی با وجود یک قانون 70ساله ، چه در بخش خصوصی و چه در بخش دولتی ضعیف است. این قانون می گوید چنانچه پزشکی یک بیماری آمیزشی را تشخیص داد، موظف است اینجا مورد را به مرکز بهداشتی و درمانی مربوطه گزارش کند؛ اما عملا این اتفاق نمی افتد. مثلا در مراکز درمانی بخش خصوصی مساله درمان به گزارش دهی اولویت دارد؛ البته این یکی از ضعف های ماست که درصدد هستیم با برنامه های جدید در بخش خصوصی انگیزه این کار را ایجاد کنیم ؛ البته نبود آگاهی درخصوص قوانین و نبود آموزش به بخش خصوصی از کاستی های این مساله است.

در مراکز دولتی چطور؟

در مراکز دولتی بیشتر مراجعه به این مراکز از سوی زنان صورت می گیرد. در صورتی که مردان به دلیل پنهان ماندن بیماری ، بیشتر به مراکز خصوصی مراجعه می کنند. این یکی از ضعف هاست که باید به آموزش و اطلاع رسانی به همکاران خودمان و مردم برطرف شود. پیامد بیماری های آمیزشی می تواند بیماری های دیگری از جمله ابتلا به ویروس HIV باشد.

اما آنفلوآنزای پرندگان درخصوص این بیماری و با توجه به وضعیت فعلی که همه کشورهای همسایه هم درگیر بیماری هستند، به نوعی پنهان کاری وجود دارد. ضمن آنکه مردم اطلاعات دقیقی برای مواجهه با موضوع ندارند.

ما مساله پنهان کردنی در این خصوص نداریم. به نظر من در این خصوص باید اطلاع رسانی و آموزش در کنار هم قرار بگیرند. متاسفانه در کشور ما فرهنگ زندگی با پرندگان درست نیست.

نحوه نگهداری پرنده و خرید و فروش آن مسائلی هستند که باید با روش و اصول درستی انجام شوند که متاسفانه در کشور ما این فرهنگ و دقت نظر وجود ندارد. به نظر من ، اطلاع رسانی باید بیشتر در همین خصوص انجام شود؛ چرا که مردم فکر می کنند راه انتقال این بیماری از طریق گوشت و تخم مرغ است.

در حالی که این آخرین راه و کمترین احتمال مبتلا به آنفلوآنزای پرندگان است.

اگر گوشت پرنده یا تخم مرغ خوب پخته شود، دیگر مشکلی ندارد. خطر ابتلای بیماری بیشتر در افرادی رخ می دهد که به طور مستقیم با پرنده در ارتباط هستند. پرداخت به این مسائل آموزشی اولویت ماست و اگر اتفاقی درخصوص شیوع آنفلوآنزای پرندگان در کشور بیفتد، حتما به مردم گفته می شود.

باز برمی گردم به سوال اول.
با توجه به برنامه هایی که در مرکز مدیریت بیماری ها براساس اولویت بندی ها برای پیشگیری ،کنترل و حذف بیماری ها انجام شده و البته با توجه به دوران 8ساله مدیریت شما، دقیقا چه بیماری هایی براساس همین برنامه ریزی در کشور به حداقل بروز و شیوع رسیده یا این که کنترل شده اند؟

بیماری فلج اطفال در مرحله حذف است ؛ چرا که از سال 79 دیگر موردی در کشور دیده نشده و بیماری سرخک کاملا حذف شده است.
درخصوص بیماری های واگیر هم اقدامات وزارت بهداشت درخصوص ویروس HIV / ایدز و بیماری سل موفق بوده است.
درخصوص بیماری های غیرواگیر هم اقدامات خوبی درخصوص دیابت ، کم کاری مادرزادی تیروئید و ثبت سرطان ها در کشور انجام شده است.

متادون ، داروی پیشگیری از آسیب های اعتیاد