نقشه نابرابر کنکور

پراکندگی جغرافیایی یک آزمون 
تحلیل رتبه‌های برتر کنکور در پنج‌سال گذشته نشان می‌دهد که بیش از ۶۰ درصد قبولی‌ها در رشته‌های پزشکی، مهندسی برق، کامپیوتر و حقوق در دانشگاه‌های تهران، شیراز، اصفهان و مشهد متمرکز است. این در‌حالی است که استان‌های سیستان‌و‌بلوچستان، کهگیلویه و بویراحمد، لرستان و کردستان سهم ناچیزی در تعداد پذیرفته‌شدگان این رشته‌ها دارند. 
   
علت‌ها: دسترسی نابرابر به امکانات آموزشی
تمرکز جغرافیایی کنکور ریشه در نابرابری توزیع زیرساخت‌های آموزشی دارد. مدارس تیزهوشان، دبیرستان‌های برتر، آموزشگاه‌های کنکور با اساتید به‌نام و کتابخانه‌های تخصصی، عمدتا در کلانشهرها مستقر هستند. 
یک دانش‌آموز تهرانی به‌طور میانگین بیشتر هفت برابر به تعداد کلاس‌های کنکور حضوری در مقایسه با دانش‌آموزی در یک شهر کوچک دسترسی دارد. همچنین نرخ اینترنت پرسرعت و امکانات آموزشی آنلاین -که اهمیتش در دوران کرونا دوچندان شد - در پایتخت به‌مراتب بهتر از حاشیه کشور است. 
   
مهاجرت تحصیلی و حذف تدریجی روستاها
این نابرابری به پدیده «مهاجرت تحصیلی» دامن زده است. بعضی خانواده‌ها در سال پایانی دبیرستان، فرزندان خود را به شهرهای بزرگ منتقل می‌کنند. این روند نه‌تنها هزینه‌های زندگی و مسکن را در شهرهای مقصد افزایش داده بلکه مدارس روستایی و شهرهای کوچک را با کاهش شدید جمعیت دانش‌آموزی مواجه کرده است. در برخی استان‌های مرزی، نزدیک به ۴۰ درصد داوطلبان کنکور برای شرکت در آزمون‌های آزمایشی و کلاس‌های آمادگی به استان‌های همسایه سفر می‌کنند. 
براساس آخرین گزارش منتشرشده، ضریب دسترسی داوطلبان تهرانی به آموزشگاه‌های کنکور ۵/۳ برابر میانگین کشوری است. همچنین پذیرفته‌شدگان کنکور سراسری در دانشگاه‌های درجه یک تهران، چهار برابر مجموع پذیرفته‌شدگان شش استان محروم جنوب شرق کشور است. 
   
تغییرات رشته‌های تحلیلی کنکور در یک دهه گذشته
در کنار بحران تمرکز جغرافیایی، سبد رشته‌های پرطرفدار و «تحلیلی» (شامل گروه علوم ریاضی، فنی و مهندسی و علوم تجربی) در یک دهه اخیر دستخوش دگرگونی عمیقی شده است. 

 دهه ۱۳۹۰‌؛ سلطه بی‌چون‌و‌چرای مهندسی سنتی 
در ابتدای دهه ۱۳۹۰، رشته‌های مهندسی عمران، مکانیک، صنایع و شیمی، پرمتقاضی‌ترین گزینه‌ها در گروه ریاضی بودند. داوطلبان علوم تجربی نیز عمدتا پزشکی و دندانپزشکی را دنبال می‌کردند و بقیه رشته‌های علوم پایه مانند زیست‌شناسی و شیمی محض، در اولویت‌های بعدی قرار داشتند. 
   
اواسط دهه‌؛ ظهور هوش مصنوعی و مهندسی داده
از سال ۱۳۹۶ به بعد، با رشد کسب‌وکارهای فناوری اطلاعات و توسعه پلتفرم‌های دیجیتال، تقاضا برای رشته‌های علوم کامپیوتر، مهندسی نرم‌افزار، هوش مصنوعی و مهندسی داده به‌شدت افزایش یافت. در مقابل، مهندسی عمران و مکانیک به‌دلیل رکود ساختمانی و صنعتی، افت محبوبیت چشمگیری داشتند. نرخ پذیرش مهندسی عمران در بین پنج رشته اول داوطلبان ریاضی از ۳۴ درصد به ۱۲ درصد کاهش یافت. 
   
حرکت به‌سمت رشته‌های میان‌رشته‌ای و مهارتی
در نیمه دوم دهه، ذائقه داوطلبان به‌سمت علوم میان‌رشته‌ای گرایش پیدا کرد؛ رشته‌هایی مانند مهندسی مالی، بیوانفورماتیک، علوم اعصاب محاسباتی و مهندسی پزشکی که ترکیبی از زیست‌شناسی، پزشکی و محاسبات هستند، جایگاه خود را در میان رتبه‌های برتر پیدا کردند. همچنین در گروه علوم انسانی، کاهش چشمگیر متقاضیان رشته‌های ادبیات و فلسفه و افزایش متقاضیان در رشته‌های روانشناسی، مدیریت رسانه و اقتصاد رفتاری ثبت شده است. 
   
عصر پساکرونا‌؛ اولویت، امنیت شغلی 
بررسی دو سال اخیر نشان می‌دهد که نگرانی از بیکاری، داوطلبان را به‌سمت رشته‌های دارای مجوز استخدامی رسمی سوق داده است. متقاضیان ورود به رشته‌های دبیری و آموزش (که تضمین‌کننده شغل دولتی است) ۴۰ درصد افزایش یافته، در حالی که متقاضیان رشته‌های محض علوم پایه (فیزیک، شیمی، ریاضی) بیش از ۲۵ درصد کاهش یافته است.