تنگه هرمز؛ از گذرگاه جهانی انرژی تا اهرم قدرت ایران

روزانه حدود یک‌پنجم تجارت جهانی نفت و بخش مهمی از گاز طبیعی مایع از این آبراه عبور می‌کند؛ رقمی که آن را به یکی از حساس‌ترین نقاط اقتصاد جهانی تبدیل کرده است.

برای ایران، تنگه هرمز نه فقط یک موقعیت جغرافیایی بلکه یک سرمایه راهبردی است؛ سرمایه‌ای که می‌تواند در صورت مدیریت هوشمندانه، به اهرمی برای افزایش قدرت اقتصادی و سیاسی کشور تبدیل شود. تنگه هرمز از جهاتی چند برای جهان حیاتی است.

این تنگه مسیر اصلی انتقال انرژی از خلیج فارس به بازار‌های آسیایی و اروپایی است و هر اختلال در آن، بلافاصله قیمت جهانی نفت و گاز را دستخوش نوسان می‌کند. 

امنیت این گذرگاه به‌طور مستقیم بر زنجیره تأمین جهانی و ثبات اقتصادی کشور‌ها اثر می‌گذارد. با وجود موقعیت ممتاز، تاکنون سهم ایران از منافع اقتصادی و سیاسی این گذرگاه کمتر از آن چیزی است که می‌تواند باشد.

دلیل این موضوع، نبود چارچوب‌های پایدار برای همکاری منطقه‌ای، تحریم‌ها و محدودیت‌های بانکی و انرژی، ضعف در تبدیل موقعیت ژئوپلیتیک به منافع اقتصادی پایدار و نبود راهبرد مشخص برای مدیریت تنگه در شرایط بحران و صلح بوده است. ایران برای این‌که بتواند پس از جنگ تحمیلی از منافع تنگه هرمز استفاده حداکثری ببرد می‌بایست این اقدامات را صورت دهد:

۱. تبدیل تنگه هرمز به یک «دارایی اقتصادی» نه فقط امنیتی: ایران می‌تواند با توسعه خدمات بندری، لجستیکی، تعمیرات دریایی و بیمه‌ای، سهم خود را از اقتصاد عبوری افزایش دهد. امروز بخش عمده این درآمد‌ها نصیب کشور‌های دیگر می‌شود.

۲. ایجاد یک رژیم همکاری مشترک اخذ عوارض با عمان برای امنیت تنگه: مدل‌های موفقی مانند «رژیم دریای بالتیک» نشان می‌دهد همکاری چندجانبه، هم به افزایش امنیت منجر می‌شود و هم هزینه‌های تنش را کاهش می‌دهد. ایران می‌تواند ابتکار عمل چنین سازوکاری را با وضع عوارض به‌همراه عمان در منطقه به‌دست بگیرد.

۳. تقویت دیپلماسی انرژی: هرچه صادرات انرژی ایران متنوع‌تر و پایدارتر باشد، نقش ایران در معادلات تنگه نیز پررنگ‌تر می‌شود. افزایش ظرفیت LNG، توسعه خطوط لوله جایگزین و مشارکت در پروژه‌های انرژی منطقه‌ای، ابزار‌های مهمی برای افزایش نفوذ ایران هستند.

۴. استفاده هوشمندانه از «قدرت ژئوپلیتیک» بدون تبدیل آن به تهدید دائمی: قدرت تنگه هرمز زمانی ارزشمند است که قابل پیش‌بینی و قابل اتکا باشد. تبدیل این گذرگاه به یک «اهرم فشار دائمی» ممکن است در کوتاه‌مدت اثرگذار باشد، اما در بلندمدت باعث ایجاد مسیر‌های جایگزین و کاهش اهمیت تنگه می‌شود.

۵. توسعه سواحل مکران و ایجاد قطب‌های جدید تجارت دریایی: هرچه زیرساخت‌های ایران در سواحل جنوبی قوی‌تر باشد، سهم کشور از اقتصاد عبوری بیشتر خواهد شد. مکران می‌تواند به یک هاب انرژی و تجارت منطقه‌ای تبدیل شود.