گاز، خار چشم تحریم‌کنندگان

براساس جدیدترین آمار منتشرشده توسط یوروستات (مرکز آمار کمیسیون اروپا)، ایران در سال میلادی ۲۰۲۵ بیش از ۸.۱۷میلیارد مترمکعب گاز طبیعی به ترکیه صادر کرده است. این رقم نسبت به سال ۲۰۲۴ که حدود ۷.۰۴میلیارد مترمکعب بود، ۱۶درصد افزایش یافته است. این رشد عمدتا نتیجه افزایش قابل‌توجه تحویل گاز در نیمه دوم سال ۲۰۲۴ و تداوم آن در سال ۲۰۲۵ بوده؛ به‌طوری‌که در برخی ماه‌ها (مانند مهر ۱۴۰۳) حجم صادرات به ترکیه تا هفت‌برابر سال قبل گزارش شده بود. قرارداد بلندمدت ایران ــ ترکیه (از دهه ۱۹۹۰) همچنان تا پایان سال ۲۰۲۶ معتبر است و ترکیه به‌عنوان بزرگ‌ترین مشتری گازی ایران، نقش کلیدی در درآمد ارزی این بخش دارد. بااین‌حال، قیمت پایین گاز صادراتی ایران مورد انتقاد بوده و مذاکرات برای بازنگری قیمت‌ها ادامه دارد. در مقابل، صادرات گاز به عراق (دومین مقصد اصلی) در سال ۲۰۲۵ با کاهش قابل‌توجهی مواجه شده است. حجم صادرات نسبت به سال ۲۰۲۴ با افت ۲۵درصدی مواجه شده که به معنای کاهش بیش از ۲.۴میلیارد مترمکعبی به ارزش حدود ۶۷۰ میلیون دلار است.این کاهش عمدتا ناشی ازعوامل مختلف است. تشدید ناترازی داخلی ایران و اولویت تأمین گاز برای مصرف خانگی و نیروگاهی در زمستان‌های سرد یکی از این دلایل است. همچنین فشارهای سیاسی - تحریمی آمریکا بر عراق برای کاهش وابستگی به گاز ایران یکی دیگر از دلایل این امر تلقی می‌شود. درحالی‌که در سال‌های قبل ایران روزانه تا ۵۵ ــ ۵۰میلیون مترمکعب گاز به عراق صادر می‌کرد، این رقم در دوره‌هایی از ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ به نصف یا کمتر کاهش‌یافت. 
تمدید قراردادهای کوتاه‌مدت با عراق ادامه دارد، اما چشم‌انداز بلندمدت تحت تأثیر فشارهای خارجی قرار گرفته است. رسیدن به صادرات ۴۰میلیارد مترمکعب و خالص ۲۰میلیارد مترمکعب تا پایان برنامه، اما روند فعلی فاصله زیادی با این هدف دارد. برنامه‌ریزی برای صادرات ۱۶میلیارد مترمکعب گاز در سال ۱۴۰۴، عملا با چالش مواجه شده و آمارهای موجود حاکی از آن است که میزان صادرات واقعی، فاصله‌ معناداری با اهداف پیش‌بینی‌شده دارد. ایران با وجود دارابودن دومین ذخایر بزرگ گاز جهان، تنها کمتر از ۲درصد تجارت جهانی گاز را در اختیار دارد. درآمد صادراتی گاز به‌دلیل قیمت پایین (۱۹سنت تا ۳۰ سنت به ازای هر مترمکعب) نسبت به ارزش واقعی آن بسیار محدود است و در گزارش‌های گمرکی ۱۰ماهه ۱۴۰۴، گاز طبیعی در صدر اقلام صادراتی قرار گرفته اما ارزش دلاری آن همچنان پایین است. درمجموع، صادرات گاز ایران در دوره اخیر رشد نسبی در مسیر ترکیه داشته اما کاهش معنادار در مسیر عراق، تصویر کلی را به یک وضعیت شکننده تبدیل کرده است. تا زمانی که ناترازی داخلی حل نشود و پروژه‌های توسعه میادین (به‌ویژه فازهای جدید پارس جنوبی) شتاب‌نگیرد، دستیابی به جهش صادراتی بزرگ بعید به نظر می‌رسد. کارشناسان معتقدند اگر مشکلات موجود در عرصه توسعه میادین گاز برطرف نشود ایران در بهترین حالت می‌تواند جایگاه فعلی خود را حفظ کند، نه این‌که به هاب انرژی منطقه تبدیل شود.