نغمه‌های ناخدا عباس؛ از هندسه سینه زنی تا جغرافیای مقاومت

در پهنه فرهنگی استان بوشهر، نام «حاج مصطفی ساعدی» با دو وجه متمایز گره خورده است؛ از یک سو مدیریت اجرایی و صیانتی در بنیاد دعبل خزاعی که وظیفه خطیر تکریم پیرغلامان و حفظ میراث شفاهی عاشورا را بر عهده دارد، و از سوی دیگر، هنر نوحه‌خوانی و ستایشگری صاحب‌سبک که با تکیه بر معرفت و شناخت عمیق از ردیف‌های موسیقی اصیل ایران، توانسته است نسلی نو از مخاطبان جوان و نخبگانی را گرد آیین‌های سنتی جمع کند. ساعدی در زمره مداحانی است که معتقد به پیوند ناگسستنی میان «شور حسینی» و «شعور مذهبی» است؛ همان مرامی که صد سال پیش، ناخدا عباس دریانورد با تکیه بر ذوق و نبوغ خود در بوشهر بنیان نهاد. در این گفتگوی تفصیلی، به مناسبت ویژه‌نامه بزرگداشت ناخدا عباس دریانورد، با ایشان به گفتگو نشستیم تا ابعاد تبیینی و رسانه‌ای مکتب ناخدا عباس را در آینه مطالبات رهبر معظم انقلاب واکاوی کنیم. ساعدی در این نشست تبیین می‌کند که چگونه سبک زندگی و هنری ناخدا عباس، بوشهر را به «حسینیه مقاومت» تبدیل کرده و چرا امروز، میراث این ناخدا، استانداردی بی بدیل برای ستایشگری تراز محسوب می‌شود.

رهبر معظم انقلاب بر ضرورت «عمق‌یابی و پژوهش» در پدیده مداحی تأکید دارند. بنیاد دعبل خزاعی بوشهر برای واکاوی لایه‌های پنهان مکتب ناخدا عباس و انتقال این دانش به نسل جدید چه گام‌های پژوهشی برداشته است؟

با توجه به رویکرد جدید بنیاد دعبل خزاعی که در راستای خدمت‌رسانی به جامعه ستایشگران، به‌ویژه پیرغلامان، شکل گرفته است، چند سال پیش پیشنهادی با عنوان نامگذاری یک روز به قشر مداحان و نوحه‌خوانان در تقویم فرهنگی استان بوشهر ارائه شد. این پیشنهاد به سمع و نظر آیت‌الله صفایی بوشهری، نماینده محترم ولی فقیه در استان، رسید و ایشان با توجه به اهمیت انتقال تجربه میان پیرغلامان و نسل جدید و همچنین ضرورت الگوسازی، روز وفات ناخدا عباس دریانورد را پیشنهاد دادند.

بحمدالله با همراهی ریاست سازمان تبلیغات اسلامی استان و کانون مداحان بوشهر، این روز با عنوان «روز ستایشگر» به ثبت رسید. در ادامه، با برنامه‌ریزی ریشه‌ای کانون مداحان، بنیاد دعبل و دبیرخانه روز ستایشگر، تحقیقات و پژوهش‌هایی درباره ابعاد شخصیتی ناخدا عباس انجام شد که هم‌اکنون در قالب یک همایش تخصصی و در تاریخ ۱۷ دی ماه، همزمان با روز ستایشگر، همراه با ارائه آثار پژوهشی در حال برگزاری است.

ناخدا عباس در زمان خود با استفاده از موسیقی کار، ریتم‌هایی ابداعی و باوقار خلق کرد. از نگاه فنی شما، این رویکرد چقدر با مطالبه رهبری مبنی بر پرهیز از آهنگ‌های نامناسب و ابداع ملودی‌های متین انطباق دارد؟

ناخدا عباس شخصیتی خلاق و صاحب ذوق بود. تمام نواهایی که در ساخت و تنظیم نوحه‌ها و واحدهای بوشهری به کار برد، حاصل ذوق، نبوغ و استعداد بی‌بدیل ایشان است؛ آثاری که هنوز هم مشابهی ندارند و در زمره موسیقی فولکلور، اصیل و سنتی استان بوشهر قرار می‌گیرند.

این نواها، برخلاف برخی نمونه‌ها در دیگر نقاط کشور، هیچ‌گونه اقتباسی از ترانه یا موسیقی خاص نداشتند و کاملا مختص خود ایشان بودند.

شما به عنوان ستایشگری که به مداحی معرفت‌محور شناخته می‌شوید، سهم عقلانیت و حکمت را در اشعار ناخدا عباس چگونه ارزیابی می‌کنید؟

ارتباط روحی و معنوی ناخدا عباس با اهل بیت، دین‌شناسی، توحید، سطح بالای علم و مطالعه و درک عمیق از تاریخ، در کنار شناخت دقیق از بوم و منطقه زندگی، همگی نشان می‌دهد که او توانست با تنظیم سبک سنتی عزاداری بوشهر، در دورانی که خفقان بر عزاداری‌ها حاکم بود، به شکلی عمیق دل‌های مردم جنوب کشور را به خاندان عصمت و طهارت پیوند دهد.

این موفقیت حاصل تفکر و تعقل در کنار معرفت و معنویت بود. به اعتقاد بنده، بدون ایمان قلبی و معرفتی به ساحت مقدس اهل بیت، چنین ارتباط معرفتی شکل نخواهد گرفت.

رهبر انقلاب هیئت را پایگاه ادبیات مقاومت نامیدند. ناخدا عباس چگونه روحیه مقاومت و میهن‌دوستی را در عزاداری سنتی بوشهر نهادینه کرد؟

ناخدا عباس شخصیتی مومن و منحصر به فرد در تاریخ جنوب بود. استقلال و آزادی سرلوحه زندگی او قرار داشت، چرا که الگویش حضرت اباعبدالله الحسین بود.

روحیه استبدادستیزی، میهن‌دوستی و عشق به دیار و وطن باعث شد سبکی مبتنی بر اتحاد، شور، نظم و قدرت‌طلبی را ابداع و تنظیم کند؛ سبکی که در فرم و ساختار سینه‌زنی سنتی بوشهر به‌روشنی قابل مشاهده است. به بیان دیگر، او استقامت و مقاومت در برابر استعمارگران را به مردم آموخت.

بوشهر امروز به عنوان حسینیه مقاومت شناخته می‌شود. نقش مفاخری چون ناخدا عباس را در شکل‌گیری این هویت جمعی چگونه تحلیل می‌کنید؟

بی‌تردید حضور مغتنم ناخدا عباس دریانورد تاثیر شگرفی در شکل‌گیری و تثبیت این عنوان برای بوشهر داشته است؛ شهری که بیشترین مرز دریایی با خلیج فارس را داراست.

با مشاهده هندسه و آیین سینه‌زنی سنتی بوشهر، می‌توان به هویت جمعی مبتنی بر استقامت و مقاومت در برابر ظلم و استبداد پی برد؛ روحیه‌ای که ناخدا عباس با نپذیرفتن سلطه بیگانگان و حاکمان زورگو نمایندگی می‌کرد. همین ویژگی‌ها سبب شد او به شهری دیگر تبعید شود.

در بحث جهاد تبیین، مداح موظف به گشودن گره‌های ذهنی مخاطب است. تلفیق ردیف‌های آوازی با نوحه در سبک شما چقدر در جذب نسل جوان موفق بوده است؟

اساس نوحه‌خوانی بوشهر، شناخت دستگاه‌ها، گوشه‌ها و ردیف‌های آوازی موسیقی اصیل ایرانی است. باور من این است که شور باید در کنار شعور شکل بگیرد. با انتخاب اشعار متوازن و نواسازی در دستگاه‌های موسیقی، می‌توان هم شور ایجاد کرد و هم از سطحی‌نگری پرهیز نمود.

با توجه به پیشرفت جامعه و آگاهی نسل جوان، ارائه این میراث سینه‌به‌سینه و نسل‌به‌نسل منتقل‌شده، با کمترین دستکاری و با بهره‌گیری از متد روز، موجب جذب قابل توجه جوانان در بوشهر و دیگر نقاط کشور به مجالس شده است.

ناخدا عباس علاوه بر مداحی، متخصص ارشد دریایی بود. این الگو چقدر در برنامه‌های بنیاد دعبل برای پیرغلامان مد نظر است؟

ناخدا عباس یک استثنا بود؛ خالق، مجری، میدان‌دار و بانی. سبک شعری، نوحه‌سرایی، نواسازی و حتی فی‌البداهه‌خوانی او، در کنار خدمت و ذاکری اهل بیت تا پایان عمر، شخصیت او را متمایز کرد.

انتقال این سبک، اشعار و نوحه‌ها به نسل بعد و شاگردپروری، الگویی ارزشمند برای انتخاب و معرفی پیرغلامان اهل بیت به نسل جوان به شمار می‌رود.

ناخدا عباس در عصر حضور بیگانگان چگونه از مداحی برای صیانت فرهنگی و دینی بهره گرفت؟

او با شناخت دقیق از روحیه مردم دیار خود و با انتخاب اشعار و نواهایی حماسی، روحیه جمعی را ارتقا می‌داد. ارائه سبک‌های فاخر واحدخوانی، بحرطویل قدیمی و راک هندی با ملودی‌های پرشور، همراه با اشعار حماسی و احساسی، موجب بروز احساسات عمیق عزاداران می‌شد که این خود نوعی صیانت از میراث فرهنگی و دینی بود.

در برابر نفوذ سبک‌های کم‌محتوا، میراث ناخدا عباس چه جایگاهی دارد؟

هر نقطه از ایران دارای سبک خاص خود است و همه این سبک‌ها به یک هدف مشترک متصل‌اند و شایسته احترام هستند. اما متاسفانه برخی سبک‌های نوظهور دچار افراط در بی‌محتوایی شده‌اند و به موسیقی اصیل ایرانی آسیب زده‌اند.

خوشبختانه طی سال‌های اخیر، برنامه‌های رسانه‌ای و به‌ویژه برنامه وزین حسینیه معلی از شبکه سوم سیما، که بنده نیز توفیق حضور در آن را داشته‌ام، نقش موثری در معرفی آیین سنتی بوشهر به سراسر کشور و حتی کشورهای همسایه ایفا کرده است.

اگر بخواهید منشوری اخلاقی و فنی برای مداحان جوان ترسیم کنید، مهم‌ترین بند آن چیست؟

مهم‌ترین بند این منشور از نظر بنده، «بصیرت و معرفت حسینی» است.