گذری بر مهمترین رویدادهای محیط زیست کشور در سالی که گذشت

در حالی که طرح آزادراه تهران - شمال با گذشت 10 سال از آغاز اجرای آن تنها 5.7 درصد پیشرفت فیزیکی داشته است؛ اما تخریبها، ورود آلودگیها ، تخلیه نخالهها و تخریب جنگلها موجب نگرانی مسوولان ، دوستداران و حامیان محیطزیست کشور شده است.
این در حالی است که به گفته مسوولان سازمان حفاظت محیطزیست ، مجوز احداث آزادراه تهران - شمال مشروط به انجام نظارت و بازرسی و ارائه طرح مدیریت زیستمحیطی در فاز بهرهبرداری و ساختوساز بوده است.
از سوی دیگر ، رهاسازی آب سیستمهای خنککننده سرمته حفاری در یکی از سرشاخههای رودخانه حفاظت شده چالوس و تخلیه نخالهها به داخل این رودخانه که حوزه آبریز چالوس 750 کیلومترمربع است ، انباشت نخالههای استخراج شده از تونل البرز در یکی از مراتع منطقه ، ورود فاضلابها و تخریب جنگل از جمله مشکلات زیستمحیطی آزادراه تهران - شمال است.
به گفته معاون محیطزیست انسانی سازمان محیطزیست، در صورت ادامه تخریب ها و تمکین نکردن مسوولان طرح به رفع مشکلات، مجوز فعالیت آزادراه تهران - شمال لغو و طرح تا تعیین تکلیف متوقف خواهد شد.
دکتر حسن اصیلیان میگوید: علت کندی اجرای این طرح، نبود اعتبار بوده است که اخیرا دولت مصوبهای مبنی بر این داشته است که 50 درصد اعتبار این پروژه توسط سرمایه گذار داخلی و 50 درصد به صورت فاینانس تامین شود.
وی در خصوص مسیر این طرح میگوید: آزادراه تهران - شمال به 4 منطقه شامل منطقه یک کن تا دو آب، منطقه 2 دو آب تا پل زنگوله، منطقه 3 پل زنگوله تا پل ذغال و منطقه 4 از پل ذغال تا چالوس تقسیمبندی شده است.
اصیلیان در خصوص مشکلات زیستمحیطی طرح آزادراه تهران - شمال تاکید میکند: پیرو جلساتی که در این باره با مسوولان، کارشناسان و دادستانی کل کشور تشکیل شد ، کمیته نظارتی لازم برای فعالیتهای اجرایی مجریان بزرگراه تهران - شمال تشکیل شده است که این کمیته متشکل از کارشناسان ستاد مرکزی ، استان مازندران ، شهرستان چالوس و کرج هستند تا هر ماه یک بار وضعیت این طرح را به سازمان محیطزیست گزارش دهند.
وی میگوید: تخلیه نخالههای عملیاتی در مراتع که سبب اعتراض اهالی محل شده بود نیز از دیگر تخریبهای این طرح بوده است که هماکنون براساس تشکیل این کمیته نظارتی مسوولان موظف شدهاند طرح مدیریت زیستمحیطی این بزرگراه را تکمیل کنند.
معاون محیط انسانی سازمان حفاظت محیطزیست با اشاره به این که عملیات عمرانی آزادراه تهران - شمال موجب تغییر مسیر بخشهایی از رودخانه حفاظت شده چالوس شده است، میگوید: مقرر شده است که این کمیته نقشههای اجرایی را که مسیرها را نیز در آن مشخص کرده است ، به سازمان محیطزیست ارائه کند.
اصیلیان افزود: در صورتی که مجریان این امر نکات مورد نظر سازمان محیطزیست را رعایت نکنند ، اخطارهای جدی به مجریان داده میشود و در صورت لزوم از ادامه پیشرفت آن جلوگیری خواهد شد.
وی ادامه داد: در جلسهای که این کمیته بزودی تشکیل خواهد داد ، توصیههای لازم به مجریان طرح داده خواهد شد و وضعیت طرح و گزارش کاملی از اقدامات انجام شده نیز بررسی و ارائه خواهد شد.
وی با اشاره به این که علاوه بر طرح مدیریت زیستمحیطی باید طرح نظارت و بازرسی بر روند ملاحظات زیستمحیطی این طرح نیز به سازمان ارائه شود ، میافزاید: به گفته مسوولان طرح آزادراه، طرح نظارت و بازرسی بر روند ملاحظات زیستمحیطی برای یکی از فازهای این طرح در حال انجام است که این امر نیز در دست پیگیری است.
وی با اشاره به این که این مجوز احداث آزادراه تهران - شمال مشروط به انجام نظارت و بازرسی و ارائه طرح مدیریت زیستمحیطی در فاز بهرهبرداری و ساخت و ساز بوده است، تاکید میکند: در صورت عدم رعایت این مسائل ، ادامه عملیات میتواند صدمات جبرانناپذیری به محیطزیست وارد کند ؛ چراکه 94.3 درصد از طرح هنوز باقیمانده است و این همه مشکل تنها در 5.7 درصد پیشرفت طرح حادث شده است!

تالابها

در حالی که ارزش اکولوژیک تالابها 10 برابر جنگلها و 200 برابر زمینهای زراعی است، کارشناسان هشدار دادند که 7 تالاب بینالمللی از 22 تالاب ثبت شده کشور در کنوانسیون رامسر در معرض تهدید و تغییرات شدید اکولوژیکی قرار دارند و نام آنها در فهرست مونترو رامسر قرار گرفته است که این مساله هشداری ملی است و ایران باید هرچه سریعتر مشکلات ایجاد شده برای این تالابها را رفع کند.
براساس برآورد مرکز نظارت و پایش محیطزیست جهانی ، میزان تالابهای جهان 570 میلیون هکتار است که تقریبا 6 درصد مساحت کره زمین را تشکیل میدهد. براساس تقسیمبندی کنوانسیون رامسر 42 تیپ تالاب در 3 دسته اصلی تالابهای ساحلی - دریایی ، تالابهای داخل خشکی و تالابهای مصنوعی در جهان وجود دارد و در ایران بیش از 84 تالاب با اهمیت بینالمللی شناسایی شده است که از میان آنها تاکنون 33 تالاب در قالب 22 عنوان با مساحت یک میلیون و 481 هزار و 147 هکتار در کنوانسیون رامسر ثبت شدهاند.
این در حالی است که به گفته کارشناسان ، تغییرات کاربری اراضی تالابی ، عدم رعایت حق آبه طبیعی محیطهای طبیعی ، عدم ملاحظات زیستمحیطی در طرحهای عمرانی ، ورود آلایندههای مختلف بیولوژیکی ، شیمیایی و فیزیکی به محیطهای تالابی ، از جمله عوامل تخریب و نابودی تالابهای کشور است.
از 22 تالاب ثبت شده ایران در کنوانسیون رامسر ، تالابهای شورگل ، یادگارلو و درگه سنگی ، مجموعه تالاب انزلی ، آلاگل ، آلماگل و آجیگل ، شادگان ، خورالامیه و خورموسی ، نیریز و کمیجان ، انتهای جنوبی هامون پوزک و هامون صابری و هامون هیرمند ، 7 تالابی هستند که در معرض تغییرات اکولوژیکی بوده و به همین دلیل در فهرست مونترو رامسر قرار گرفتهاند.

دریاچه ارومیه

دریاچه ارومیه یک چاله طبیعی است که عرصهای به وسعت 5 میلیون هکتار از رودخانههای کشور به آن منتهی میشوند ، دریاچه ارومیه وسعتی معادل 500 هزار هکتار دارد که حوضه آبریز گستردهای را شامل میشود ، تمام محدوده حوضه آبریز این دریاچه در کشور ایران قرار دارد و اگر ارادهای برای حل این مشکلات زیستمحیطی دریاچه نیاز باشد، باید در سطح ملی عمل کند.
هماکنون چالش اصلی دریاچه ارومیه کاهش حجم آبهای ورودی به دریاچه است که به نظر میرسد تنها سدهایی که وزارت نیرو بر سر راه رودخانههای این دریاچه ساخته است ، مقصر اصلی نیستند.
بلکه از آنجا که این سدها به منظور آبیاری زمینهای کشاورزی پاییندست ساخته شده است ، باید برای مدیریت کشاورزی منطقه فکر اساسی کرد.
هماکنون شاهد نصف شدن حجم آب این دریاچه هستیم که به دنبال آن، میزان غلظت نمک دریاچه از حدود 200 گرم به 300 گرم در لیتر رسیده است که وضعیت بسیار خطرناکی دارد.
همچنین از آنجا که میزان بقا و قدرت آرتمیا به شوریهای بالای 200 گرم در لیتر تست نشده است ، با افزایش غلظت شوری ، شاهد نابودی این گونه زیستی هستیم ؛ چراکه ارزش آرتمیا به تعداد تخمهای آن است که هماکنون از 25 تخم در هر لیتر به یک تخم در هر لیتر رسیده است.
این امر نشاندهنده افت شدید جمعیت آرتمیاست که چون غذای اصلی فلامینگو نیز هست ، شاهد کاهش جمعیت فلامینگو بودهایم. غلظت بالای نمک باعث شده است که گروهی از پرندهها در اطراف دریاچه زمینگیر شوند. زیرا دریاچه با کمبود شدید آب مواجه است. متاسفانه به نظر میرسد در این بخش 90 درصد آبها به سمت زمینهای کشاورزی میروند و بخش کشاورزی بیضابطه در حال گسترش است و به کشیده شدن شیره آبهای زیرزمینی منجر شده است.
کنار گذر دریاچه ارومیه نیز بخش دیگری از مشکلات زیستمحیطی را برای دریاچه به همراه دارد. گسترش زمینهای کشاورزی در دشتهای پایین و تخریب جنگلها و مراتع در بالادست باعث شده است مقدار زیادی رسوب در دریاچه انباشته شود که برای بازگشت به اکوسیستم پایدار باید عملکرد این بخش را با اعمال حاکمیت نظارت داشت.
کنار گذر دریاچه ارومیه گردش آب دریاچه را به هم میزند؛ اما کارشناسان محیطزیست معتقدند اگر پلی با عمق 1470 متر در زمین و طول 13 متر و دو زیرگذر در شرق و غرب پل زده شود، در طرفین دریاچه که عمق کمتری وجود دارد جریان آب گردش خواهد کرد و مشکلات زیستمحیطی ناشی از آن کاسته خواهد شد که این امر مستلزم توجه مسوولان و مجریان ذیربط است ؛ اما به نظر میرسد باید مشکلات زیستمحیطی این دریاچه را باید با دید دیگری بررسی کرد.

پروتکل کیوتو

با الحاق کشور روسیه، پروتکل کیوتو از 28 بهمن 1383 اجرایی شده است. با اجرایی شدن پروتکل کیوتو فعالیتهای جدیدی در سطح دنیا تحت مکانیسمهای انعطافپذیر پروتکل کیوتو به وجود آمده است که به نام طرحهای CDM معروف است. به طوری که تاکنون بیش از 1200 طرح مکانیسم توسعه پاک در دنیا تعریف شده است که از آن 55 طرح در حال درخواست برای ثبتنام از سوی هیات اجرایی طرحهای مکانیسم توسعه پاک ، 22 طرح در حال بررسی و بازنگری ، 421 طرح ثبت شده و مابقی طرحها در مراحل مختلف بررسی و تایید (Validation) است.
در حال حاضر از 421 طرح ثبت شده ، 103 طرح مراحل اجرایی خود را پشت سر گذاشته و در حال صدور گواهی کاهش انتشار هستند که از قبل این طرحها در حدود 21 میلیون تن معادل دیاکسیدکربن گواهی کاهش انتشار صادر شده است.
پروتکل کیوتو پس از چالشهای فراوان بالاخره در اول تیر 1384 به تصویب شورای نگهبان رسید و موانع قانونی پیش روی اجرای طرحهای مکانیسم توسعه پاک برداشته شد و این تنها اولین گام بوده است و هنوز از بسیاری از کشورها در این خصوص عقب هستیم. به طوری که روند الحاق نیز حاکی از این موضوع است ؛ چرا که پس از تصمیم اوپک مبنی بر الحاق به پروتکل بعد از الحاق روسیه، بیشتر کشورهای اوپک با فاصله زمانی کوتاهی به پروتکل کیوتو پیوستهاند و در این میان تنها ایران و عراق تا اوایل تیر 1384 به پروتکل ملحق نشده بودند.
از طرف دیگر، با توجه به روند کنونی تعریف طرحهای مکانیسم توسعه پاک در کشورهایی نظیر برزیل ، هند و چین و کشورهای اوپک و نیز روند عمل به تعهدات کاهش انتشار از سوی کشورهای توسعه یافته بویژه کشورهای اروپای شرقی و روسیه، لذا در صورت تاخیر در تدوین طرحهای مکانیسم توسعه پاک و بسترسازی مناسب در این خصوص، دیگر متقاضی برای اجرای طرحهای مکانیسم توسعه پاک در کشورمان در دور اول تعهدات نخواهد بود.
لذا با معرفی مرجع ملی و مهیا شدن شرایط لازم جهت استفاده از توانمندی بازار طرحهای مکانیسم توسعه پاک ، وظیفه سازمانهای مختلف ، منجمله سازمان حفاظت محیطزیست به عنوان مرجع ملی طرحهای مکانیسم توسعه پاک ، آن است که ظرفیتسازی لازم در این خصوص با برگزاری کارگاههای آموزشی در خصوص نحوه تدوین طرحهای مکانیسم توسعه پاک و نیز شناسایی توانمندی آنها در کشور را به انجام رسانده و با همکاری سازمانهای مختلف ایده اولیه طرحهای مکانیسم توسعه پاک را تدوین و به کشورهای متقاضی جهت اجرایی کردن آنها ارسال کند.

حیات وحش

طبق آمار بانک جهانی در کره زمین تعداد گونههای شناسایی شده حدود 1.4 میلیون برآورد شده است که به ترتیب حشرات در 751 هزار گونه، گیاهان در بیش از 322 هزار گونه، بیمهرگان و میکروارگانیسمها در بیش از 276 هزار گونه، ماهیان در بیش از 19 هزار گونه ، پستانداران ، خزندگان و دوزیستان در بیش از 14 هزار گونه و پرندگان در بیش از 9 هزار گونه طبقهبندی شدهاند.
تعداد کل گونههای کره زمین بیش از 33 میلیون برآورد شده است که بنابر این فقط حدود 4 درصد گونههای جهان شناسایی شدهاند.
تعداد گونههای کمیاب شناسایی شده نیز بسیار ناچیز است که به طور مثال تنها 8 درصد آنها در رده پرندگان مورد شناسایی قرار گرفته و در دیگر گروهها این میزان بسیار پایین است.

تنوع زیستی ایران

تعداد گونههای پستاندار وحشی ایران 165 گونه است که تقریبا برابر تعداد کل گونههای پستاندار در قاره اروپاست. تعداد گونههای گیاهی ایران حدود 8 هزار گونه برآورد شده است که حدود 22 درصد آنها بومی کشور است. همچنین 502 گونه پرنده ، 174 گونه ماهی ، 196 گونه خزنده و 20 گونه دوزیست در فهرست گونههای ثبت شده کشور دیده میشود.
امروزه تغییر کاربری اراضی کشاورزی اراضی به مناطق مسکونی، تجاوز به جنگلهای طبیعی ، تجارت حیوانات و گیاهان وحشی، بهرهبرداری بیش از اندازه و آلودگی آبها مهمترین عوامل تهدید تنوع زیستی ایران به شمار میروند.
گونههای گیاهی که در معرض انقراض هستند، بیشتر از تیرههای گاوزبان ، گل استکانی ، میخک، کاسنی ، آلاله ، شببو ، سنگ آذین ، سنگ آرا ، ترتیزک کوهی ، زردکوهی ، نعناع و کرفس سفید هستند که از گونههای درختی در معرض انقراض میتوان از توس نام برد.
براساس طبقهبندی اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) ، هماکنون گونههایی از جمله دوپای فیروز ، حفار ایرانی بهدشت در معرض خطر انقراض هستند و در میان پستانداران پلنگ ، هامستر ، خفاش و نهنگ آبی در معرض خطر انقراض هستند.
گونههای خفاش نعل اسبی ، یوزپلنگ ، فک ، خرس سیاه ، آهو ، گورخر نیز جزو گونههای آسیبپذیر طبقهبندی شدهاند و درنای سیبری، کرکس پشت سفید نیز جزو پرندگان بشدت در معرض خطر انقراض هستند که باید با همکاری سازمانهای بینالمللی برنامههای حفاظت شدهای برای آنها به اجرا درآورد تا احیا و حیات دوباره آنها محقق شود.
در این میان با سرشماری برخی از گونههای در معرض خطر انقراض نتایجی به دست آمد که به برنامهریزی برای حفاظت از این گونهها کمک خواهد کرد.

گورخر

یکی از گونههای نادر و خاص ایرانی است که در گذشته در معرض نابودی کامل قرار داشت، اما هماکنون تعداد آن روبه تکثیر گذاشته و خوشبختانه این نوع گوزن هماکنون در زیست کره و پارک ملی آذربایجان غربی یافت میشود و تعداد شمارش شده آن بیش از 200 راس گزارش شده است.

مرال و شوکا

مرال از گونههای حمایت و حفاظت شدهای است که تنها در مناطق حفاظت شده مازندران به تعداد حدود 200 راس گزارش شده است. شوکا نیز که یکی دیگر از گونههای حمایت و حفاظت شده است ، حدود 90 راس دیده شده است.

پلنگ

این حیوان در مناطق حفاظت شده پارک ملی و مناطق آزاد استان مازندران ، فارس ، زنجان و خراسان یافت میشود ، ولی متاسفانه تعداد مشاهده شده ناچیز است و به ترتیب تنها 16، 14 و 32 قلاده از آن مشاهده شده است.

آهو

در مناطق شکار ممنوع، حفاظت شده ، پناهگاههای حیات وحش استانهای فارس، سمنان، زنجان، خراسان و بوشهر مشاهده شدهاند و به ترتیب 300 ، 500 ، 1250 ، 2800 و 1350 راس از آنها مشاهده شدهاند.

خرس قهوهای

در مناطق حفاظت شده استانهای مازندران ، گلستان ، زنجان و ایلام وجود دارد و تعداد مشاهده شده 4 ، 111 ، 26 و 13 قلاده است.

گربه وحشی

تعداد مشاهده شده در مناطق مختلف استانهای مازندران، فارس ، سمنان ، خراسان ، بوشهر و ایلام تنها 8 ، 13، 1، 2 ، 1 و 5 گزارش شده است که حاکی از وضعیت خطر انقراض آن است و تعداد حیواناتی نظیر سیاهگوش و انواع سمور نیز بسیار کم گزارش شده است که جای نگرانی و بررسی دارد.

حمیدهسادات هاشمی