از کجا آورده‌ای؟

این موضوع البته که ادامه داشت تا چند وقت پیش که با انتشار خبر دستگیری و بازداشت یکی از تهیه‌کنندگان سینما و شبکه خانگی بار دیگر پای پول‌های تمیز و کثیف و نقش آن در سینمای ایران به رسانه‌ها باز شد. با انتشار این اخبار بود که اهالی رسانه کمی به عقب برگشتند تا نگاهی دوباره به تیتراژ پایانی فیلم‌ها و اسامی بیندازند و جالب این‌که به نام‌های جالبی هم رسیدند که شاید مهم‌ترین‌شان در آن دوره نام بابک زنجانی برای تهیه چند فیلم داستانی در سینمای ایران بود. اینها جرقه‌های اولیه ماجرا بود اما موضوع ادامه پیدا کرد و همچنان عوامل فیلم‌ها دافعه عجیبی نسبت به انتشار اسامی سرمایه‌گذاران فیلم‌های خود داشتند، هر چند برخورد و بازداشت‌ها هم شانه به شانه با این عدم شفافیت ادامه داشت تا این موضوع به نوعی به یک مطالبه نزد افکار عمومی درآید.
همین حساسیت افکار عمومی بود که بسیاری از ارگان‌ها و نهادها برای تبلیغ کارکرد کاری خود از همین ترکیب شفافیت مالی استفاده کردند. به نوعی این شد شعار محوری این ارگان‌ها برای جذب اعتماد عمومی در سلامت کاری‌شان. البته ناگفته نماند این شعار مورد استقبال اهالی رسانه و افکار عمومی هم قرار گرفت. نمونه‌اش رفتار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دربحث دسترسی آزاد به اطلاعات اقدامات این وزارتخانه بود.
بحث «شفافیت مالی» حالا فراتر از یک چالش ژورنالیستی تبدیل به یک مطالبه عمومی در جامعه سینمای ایران شده است؛ مطالبه‌ای که نه فقط مطبوعات و اصحاب رسانه که حالا سرپرست سازمان سینمایی هم با صراحت پیگیر آن شده است.
دیروز نقل قولی از حسین انتظامی منتشر شد که ناظر به همین موضوع شفافیت است. هر چند او مدت‌هاست در حوزه رسانه و سینما با کلیدواژه شفافیت حرف‌های بسیاری زده است. حسین انتظامی گفته است: «شفافیت آن است که ضوابط ما در همه حیطه‌ها روشن باشد و این موضوع را باید ادامه دهیم و طبیعتا جای کار زیادی دارد. باید همه آیین‌نامه‌ها، ضوابط و بسته‌های حمایتی مان را منتشر کنیم و در مقابل پاسخگو باشیم زیرا وجه دیگر شفافیت این است که بازخورد بگیریم و رفتار خودمان را هم اصلاح کنیم.»
شاید برای آنها که حوزه فرهنگی ایران را رصد می‌کنند این جملات آشنایی باشد اما نکته مهم و حرف تازه حسین انتظامی جایی بود که او اعلام کرد: «این موضوع یک امر دو طرفه نیز هست یعنی همچنان که معتقدیم بخش‌های دولتی باید شفاف عمل کنند بخش مولد هم باید این مسیر را دنبال کنند در غیر این صورت این مسیر هماهنگ نیست.»
حسین انتظامی از زمان تصدی مسؤولیت در سازمان سینمایی، تمرکز ویژه‌ای بر شعار شفافیت در همه ابعاد داشته و در همین راستا هم زیرمجموعه‌های این سازمان از بنیاد سینمایی فارابی گرفته تا مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی در نوبت‌های مختلف گزارش ریز گردش مالی خود را در بازه‌های زمانـــــــی مختلـــــــف منتشر کرده‌اند.
واقعیت اما این است که شفافیت یک طرح صرفا دولتی نیست و اگر یک سمت آن شفاف‌سازی درباره بودجه‌های حمایتی از طرح‌‌های دولتی است، سمت دیگر آن سینماگران بهره‌مند از این حمایت‌ها یا متکی بر حمایت‌های بخش خصوصی هستند.
سرپرست سازمان سینمایی چندی پیش در یک گفت‌وگوی تلویزیونی در پاسخ به این‌که «فکر می‌کنید اهالی سینما تن به این بدهند که قراردادهای بازیگران یا نحوه ورود سرمایه به طرح‌های سینمایی را شفاف اعلام کنند؟» گفت: «این همت الان در خانه سینما وجود دارد. یعنی ما آمادگی داریم به عنوان دستگاه حاکمیتی در این مسیر حرکت کنیم.» انتظامی که معتقد است به مصلحت دولت نیست که در مسائل داخلی صنوف دخالت کند گفت: «درباره مسائل مربوط به هزینه‌های سرمایه‌گذاری و تولید فیلم‌ها هم با سازوکارهایی که در خانه سینما قابل طراحی است می‌توان ابهامات را روشن کرد.»
سازوکارهای مورد اشاره سرپرست سازمان سینمایی هر چه باشد آنچه معلوم است این‌که بسیاری از فیلمسازان هر چند موافق شفافیت مالی در زمینه سرمایه‌گذاری آثارشان هستند، اما کمتر سینماگری است که علاقه‌ای به اعلام نام شخصیت حقیقی و حقوقی سرمایه‌گذار فیلمش داشته باشد.
خبرگزاری مهر همین دیروز با چند سوال ثابت سراغ برخی از فیلم‌های حاضر در جشنواره رفت و از آنها درباره سرمایه‌گذار فیلم‌ها پرسید. البته بسیاری از آنها نام سرمایه‌گذاران را اعلام کرده بودند اما برخی از فیلم‌های مورد سوال قرار گرفته هم نه تنها رغبتی به اعلام این نام‌ها نداشتند بلکه انتشار اسامی سرمایه‌گذاران را همراستا با بحث شفافیت مالی نمی‌دانستند. به این مفهوم که بر این باورند اعلام این اسامی ربطی به موضوع شفافیت مالی ندارد!
در این میان برخی کارشناسان حوزه فرهنگ بر این باورند حضور دولت در بحث سرمایه‌گذاری یکی از موانع این شفاف‌سازی است. یکی از آنها سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی است. احد آزادی‌خواه معتقد است از آنجا که سینمای ایران خصوصی نیست و نمی‌تواند مستقل از دولت فعالیت کند خلأ شفافیت مالی نیز در این حوزه به دلیل نبود انگیزه برای بازگشت سرمایه در مدت زمان مشخص دیده می‌شود.
او همچون برخی دیگر از اهالی فرهنگ بر این باور است استقلال سینما از دولت یکی از راه‌های مهم برای دستیابی به شفافیت مالی است. سینما باید به‌عنوان صنعتی تجارت‌پذیر در دستان بخش خصوصی قرار بگیرد، چراکه به مرور پروژه‌های ســـــــــینمایی شفافیت اقتصادی پیدا کرده و مشخص می‌شود چقدر پول با چه استانداردی در تولید، ساخت و اکران هزینه می‌شود.
وجود شفافیت در این حوزه فارغ از جلوگیری از وقوع فسادهای احتمالی می‌تواند به اعتماد عمومی به این حوزه کمک کند، ‌هر چند دوباره یک پرسش کلیدی جایگزین همان سوال کلیشه‌ای گذشته خواهد شد و آن این‌که آیا با دانستن حقیقت زاییده از این شفافیت به‌راحتی کنار خواهیم آمد؟

میثم اسماعیلی

فرهنگ و هنر