jamejamnashriyat
نشریات روزنامه جام جم کد خبر: ۱۱۸۸۹۸۸ ۲۱ آذر ۱۳۹۷  |  ۰۰:۰۱

مروری بر اهمیت اخلاق در رسانه به مناسبت برگزاری اولین دوره همایش علمی ـ پژوهشی اخلاق و رسانه

اخلاقم آرزوست...

از اخلاق به عنوان گمشده دنیای امروز یاد می‌شود. رسانه‌ها که یکی از مظاهر پرکشش مدرنیته به شمار می‌روند، در معرض قضاوت‌های پیچیده و متفاوت اخلاقی از طرف افکار عمومی و بخصوص اندیشمندان جوامع هستند. در این گیر و دار، اداره‌کل پژوهش‌های اسلامی سازمان صدا و سیما «اخلاق و رسانه» را به عنوان موضوع اولین همایش علمی ـ پژوهشی خود تعیین کرده است. اولین همایش علمی ـ پژوهشی اخلاق و رسانه که امروز به همت اداره کل پژوهش‌های اسلامی رسانه ملی برگزار می‌شود، بستر مناسبی برای ارائه و نشر دستاوردهای اخلاقی در حوزه رسانه و بررسی انتقادی و عالمانه این دستاوردهاست. این همایش فرصتی برای توجه نخبگان و صاحب‌نظران به بررسی و شناخت مبانی، چیستی و چگونگی حضور اخلاق فردی و اجتماعی، انتقال و گسترش این مفاهیم و نیز آسیب‌شناسی نبود اخلاق در بستر اجتماعی و فرهنگی رسانه و همچنین دستورالعمل‌های اجرایی برای کاربرد اخلاق در رسانه است. برگزاری این همایش بهانه‌ای شد تا به گفت‌وگو با برخی اندیشمندان و صاحب‌نظران در حوزه‌های مختلف بنشینیم و از چرایی و لزوم حضور اخلاق در رسانه‌ها جویا شویم.

نبود ادبیات علمی در قلمرو اخلاق رسانه
محمدحسین ظریفیان، دبیر همایش اخلاق و رسانه، دانش‌آموخته سطوح عالی حوزه علمیه قم و دکترای مدیریت رسانه از دانشگاه تهران است.
او پیرامون جایگاه امروز اخلاق در رسانه‌ها تصریح می‌کند: اگر انضمامی نگاه کنیم، صراحتا باید گفت که نمره اخلاقی متوسط رسانه‌ها در دنیا قابل قبول نیست. در شرایط امروز، رسانه هم در خانواده فناوری معنا می‌شود و هم موجب تولد فناوری‌های جدید شده است. در واقع رسانه آن‌قدر صاحب قدرت شده که می‌تواند گونه‌هایی از فناوری‌ را حتی در خانواده رسانه از میدان به در کند یا این‌که متولد کند؛ به این شکل که توان بسیج‌کنندگی و هدایت صاحبان قدرت و افکار عمومی را برای نیل به سمت فناوری‌ خاصی دارد؛ یعنی همان نظریه‌هایی که ناظر به میل و رغبت مخاطب است. به عبارتی دیگر رسانه از سویی یک شعبه از فناوری‌ است و از سوی دیگر، یک ناظر و امر مداخله‌گر در این خصوص هم هست و این موضوع در کنار نگرانی از وضعیت محتوا، دغدغه نسبت به سرشت فرم رسانه‌ها را دامن زده است.
او می‌افزاید: با پیروزی انقلاب اسلامی براساس تاکیدها و مطالبه‌های حضرت امام‌(ره)، حرکت به سمت رسانه انقلابی و اسلامی در صدا و سیما شکل گرفت. اقتضائات دهه اول انقلاب فرصت تحرک جدی فکری برای این هدف را نداد، اما به‌تدریج در دهه70، حرکت سازمان به سوی مباحث دین و رسانه حسب دغدغه رهبر معظم انقلاب توسط ریاست وقت سازمان شکل گرفت. اولین مرکزی که برای این کار تاسیس شد، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما در سال73 بود که برای تامین زیرساخت‌های فکری، علمی و پژوهشی در حوزه دین و رسانه و ایجاد ارتباط سازنده میان رسانه ملی و سازمان صدا و سیما تاسیس شد. بعد از آن دانشکده صدا و سیما در قم با هدف تامین نیروی انسانی دین‌پژوه و رسانه‌شناس تاسیس شد سپس شبکه رادیویی معارف به عنوان نمونه رادیویی و شبکه قرآن و معارف سیما به عنوان نمونه تلویزیونی راه‌اندازی شدند. یعنی چهار گام اساسی برای حرکت به سمت رسانه دینی برداشته شد. معتقدم الان که بیش از دو دهه از تاسیس این چهار نهاد می‌گذرد، باید یک بازشناسی و بازخوانی انجام و سپهر رسانه‌ای آنها به‌خصوص در نسبت‌سنجی با سازمان به‌ویژه با حوزه پیام بازتعریف شود.
دبیر همایش اخلاق و رسانه خاطرنشان می‌کند: با این‌که ادبیات علمی قلمرو اخلاق و رسانه نحیف است و پیشینه قابل اعتنایی براساس نگاه دینی نداریم، ولی استقبال از همایش بیش از انتظار ما بود. پس از اعلام نتایج بررسی علمی روی 308 چکیده مقاله که به دبیرخانه ارسال شد، 155 مقاله علمی دریافت کردیم که فرآیند داوری هریک از مقالات توسط دو داور براساس سازوکار مقالات علمی ـ پژوهشی در دبیرخانه و کمیته علمی انجام شد. همانند بسیاری از همایش‌ها، در افتتاحیه کتاب چکیده مقالات ارائه می‌شود و در آینده نزدیک، مجموعه مقالات علمی همایش در قالب چند جلد تقدیم جامعه علمی رسانه‌ای کشورمان خواهد شد.

بی‌.بی.سی مسیحی نیست!
دکتر محمدهادی همایون، عضو هیأت علمی و دبیر هیات امنای دانشگاه امام صادق(ع) و رئیس دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات که مسؤولیت کمیته علمی همایش را به‌‌عهده دارد پیرامون این همایش می‌گوید: ما اخلاق رسانه‌ای را حوزه‌ای فرعی از اخلاق عملی می‌دانیم که می‌تواند عناوین و بخش‌های متعددی از اخلاق روزنامه‌نگاری، اخلاق رسانه‌های شنیداری و دیداری، اخلاق در محتوای فیلم و نمایش تئاتری تا اخلاق در تألیف و انتشار کتاب و اخلاق در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی را در بر بگیرد. نظام‌های رسانه‌ای یا بنگاه‌های رسانه‌ای، دستورالعمل‌های اخلاقی فراوانی دارد که در چارچوب اخلاق رسانه می‌تواند بگنجد؛ اما نگاه ما بر این است که آنها مبتنی بر یک نظام اخلاقی قابل اعتماد استوار نشده‌اند. در عین حال یادمان باشد که اخلاق آنها مبتنی بر دین نیست و نظام فکری‌شان کاملا در چارچوب سیاست‌های کلان آنها شکل می‌گیرد. از این رو گاهی می‌بینیم همان نظام اخلاقی که به آن استناد می‌کنند ضد دین است. مثلا نمی‌شود گفت بنگاه خبری بی.بی.سی بر یک نظام اخلاقی مبتنی بر مسیحیت شکل گرفته؛ چراکه اساسا دین در این اخلاق جایگاهی ندارد.

این استاد دانشگاه در پاسخ به این سوال که رسانه‌های امروز ما بر چه اخلاقی استوار هستند، ادامه می‌دهد: پاسخ به این سوال دلیل برپایی این همایش است. ما هنوز نظام اخلاقی مبتنی بر دین اسلام را ـ که همگی قبول داریم ـ به نظام اخلاقی رسانه‌هایمان نزدیک نکرده‌ایم و این همایش باید با تکیه بر تعریف اخلاق دینی ما، چارچوب‌های رسانه‌ای را که متعلق به ما نیست و یک امر وارداتی است، تبیین و تعریف کند. در فضایی که رسانه خود برآیندی از نیروها و شرایط اجتماعی است و اصول ارزشی در آن رعایت می‌شود، می‌توان از رسانه‌های گروهی مانند شبکه‌های اجتماعی، صدا و سیما و... نیز انتظار داشت که خود را ملزم به رعایت این اصول بدانند. در حقیقت رسانه می‌تواند به عنوان معلم اخلاق عمل کند و هدایتگر مردم به سوی ارزش‌های اخلاقی باشد. حتی می‌تواند اصول اخلاقی عرضی و رایج در جامعه را گرفته و بازتولید کند و با کسب رضایت و پسند مخاطب، رسالت دوگانه‌ای را در رابطه با ارزش‌های اخلاقی به‌عهده بگیرد.
معمای برنامه‌های قرآنی و ضد قرآنی در یک رسانه
آیت‌ا... عباس کعبی، عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و نماینده مردم خوزستان در مجلس خبرگان رهبری معتقد است که در برهه کنونی، نیاز مبرم به منشور اخلاقی رسانه‌ها مبتنی بر مبانی دینی و قانونی در کشور وجود دارد.
او با اشاره به مفهوم اخلاق در رسانه می‌گوید: در صحبت از اخلاق رسانه، از یک اخلاق حرفه‌ای یا چیزی که در غرب به آن کدهای اخلاقی می‌گویند، صحبت می‌کنیم. اخلاق حرفه‌ای مجموعه باورها، ارزش‌ها و رفتارهایی است که در رسانه مورد توجه قرار می‌گیرد و معتبر شناخته می‌شود. باید و نباید، خوب و بد، اشتباه و مقبول و باشد و نباشد تعیین می‌شود و برای این‌که این مسائل اجرایی شود، از همین‌ها یک منشور تدوین و به عنوان قواعد اجرایی و رفتاری اقبال می‌شود. هدف از اخلاق رفتاری، اجرای یک منشور اخلاقی است؛ اگر صدها ساعت کلی‌گویی کنیم ولی اخلاق رسانه ما نمود پیدا نکند، فایده‌ای ندارد. از این رو اخلاق رسانه باید به منشور تبدیل شود.
وی با تشریح آسیب‌های نبود اخلاق در رسانه ادامه می‌دهد: نخست این‌که ارزیابی اخلاقی، فقهی و دینی رسانه معیارمند نمی‌شود، بلکه سلیقه‌ای خواهد بود و وحدت رویه و قابلیت ارزیابی از دست می‌رود. دوم این‌که به تدریج اعتبار دینی و اخلاقی رسانه زیر سوال رفته و ضعیف می‌شود. در این صورت قانونگذاری، نظم منطقی با رویکرد اخلاقی بر قوانین صدا و سیما حاکم نخواهد شد و آن هم سلیقه‌ای می‌شود. مردم هم از سبک و هدف رسانه مطلع نمی‌شوند. در اوضاعی که هیچ منشوری برای اجرا وجود ندارد، تهیه‌کننده، کارگردان و دیگران هرکدام یک هدف را دنبال می‌کنند و حکومت سلیقه‌ها خواهد بود. در این سلیقه‌بازی نمی‌شود به اهداف و مأموریت‌ها رسید و آشفتگی و هرج‌ومرج بر رسانه حکومت می‌کند. برنامه‌ها دارای هویت ازهم‌گسسته و چهل‌تکه خواهد بود؛ برای مثال یک برنامه قرآنی و برنامه دیگر ضد قرآن است و هر دو در یک رسانه پخش می‌شوند.

سقوط اخلاقی، نتیجه تقلید از رسانه‌های غربی
آیت‌ا... سیدهاشم حسینی بوشهری، عضو هیات رئیسه مجلس خبرگان رهبری و امام جمعه موقت قم هم با توضیح ویژگی‌های یک فعال رسانه‌ای اخلاقگرا تصریح می‌کند: رسانه ابزاری در اختیار نیروی انسانی است و این نیروی انسانی است که به رسانه جهت می‌دهد و رسانه در دست انسان‌های تصمیم‌ساز و تصمیم‌گیر است. اگر صدا، سیما، روزنامه و فضای مجازی را به عنوان رسانه در دنیا مطرح می‌کنیم، این انسان‌ها هستند که می‌خواهند از این رسانه در جهت پیشرفت افکارشان استفاده کنند. هرچه انسان‌ها متخلق‌تر به اخلاق دینی و الهی باشند و پایبندی‌شان به جامعه و اخلاق بیشتر باشد، به همان تناسب نقش و تأثیرشان بر رسانه بیشتر خواهد بود. بنابراین ویژگی اهالی فعال رسانه، تعهد اخلاقی و امانتداری است تا در انتقال پیام خود به جامعه این اصول را به کار گیرد. هر چه پایبندتر، متعهدتر و متخلق‌تر به اخلاق دینی باشد، به همان تناسب کارایی رسانه در جامعه بیشتر خواهد بود.
او می‌افزاید: مشکلی که امروز در جامعه ما وجود دارد، مخاطب‌مداری یا مشتری‌مداری صرف است. یعنی آدم‌ها دنبال این هستند که دایره نفوذ خود را به هر قیمتی بیشتر کنند؛ البته گاهی ممکن است رسیدن به این هدف در پرتوی رعایت اخلاق باشد، باز خود را ملزم می‌داند که چارچوب‌های اخلاقی را رعایت کند تا مخاطب‌ها را حفظ کند. متأسفانه در رسانه‌های ما این‌که کدام یک از ما می‌توانیم مشتری و مخاطب بیشتری را جذب کنیم، نوعی رقابت است. اگر مسأله مخاطب‌محوری ملاک عمل قرار گرفت، دیگر مرزی به عنوان اخلاق باقی نمی‌ماند؛ بلکه ملاک این است که با چه سوژه‌ها، خبرها، پیام‌ها و تأثیرگذاری‌هایی در جامعه می‌توانیم مخاطب بیشتری داشته باشیم. در این مسیر مزاج‌خوانی می‌کنیم که مزاج جامعه امروز چه اقتضایی دارد و متناسب با مزاج جامعه، خبر تنظیم، تولید و منتشر می‌کنیم. وقتی رسانه حریم‌های اخلاقی را بشکند و نگاه‌های دینی و اخلاقی را نادیده بگیرد تا بر تعداد مشتریان خود بیفزاید، سقوط می‌کند.

آیت‌ا... حسینی بوشهری در انتها خاطرنشان می‌کند: امروز با رسانه‌های دنیای غرب مواجه هستیم که هیچ حریمی به عنوان حریم اخلاقی برایشان مطرح نیست و چون حریم اخلاقی را رعایت نمی‌کنند، دنبال مشتری و جذب مشتری هستند و جذاب‌ترین خبرها را هرچند دروغ برای مخاطبان خود انتخاب می‌کنند. البته بعد از چند ساعت یا چند لحظه، مجبور به تکذیب آن می‌شوند، ولی دنبال همان تأثیرگذاری آنی هستند. آنها معتقدند اگر در همان خبر کذب بتوانیم اثر بگذاریم، این مخاطب دیگر به تکذیب خبر ما مراجعه نمی‌کند و همان برایش نقش‌آفرین و تأثیرگذار است. اگر رسانه‌های داخلی ما که در یک فضای نظام اسلامی و دینی زندگی می‌کنند، از این جهت با رسانه‌های غرب به رقابت بپردازند و بخواهند با همین روش‌ها بر آنها غلبه کنند یا در تراز آنها باشند، این هم سقوط اخلاقی رسانه‌های ما خواهد بود؛ رسانه‌های ما رسالت خاصی دارند و فقط ابزاری برای نقل یک پیام، خبر و یک سخن نیستند.

آموزش رسانه‌ها با فلسفه وارداتی
حجت‌الاسلام دکتر سعید بهمنی، استاد حوزه و دانشگاه و عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی می‌گوید: تقوا معنای محوری اخلاق در اسلام است. امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه می‌فرماید: «تقوا رئیس اخلاق است»؛ وقتی رئیس است، یعنی بقیه خصوصیات اخلاقی را سرپرستی و مدیریت می‌کند. حتی در روایتی می‌فرماید: «اوصیکم بتقوا ا... و نظم امرکم»، این مقدم شدن تقوا بر نظم معنی‌دار است و تصادفی نیست؛ این‌طور نیست که بفرماید اوصیکم بالنظم و التقوا. برای همین است که در آیات قرآن برای تقوا پاداش قرار داده‌اند.

او اضافه می‌کند: بعضی از آموزش‌هایی که به اصحاب رسانه می‌دهند با فلسفه وارداتی است؛ بنابراین نمی‌تواند این مشکلات را فیلتر کند. مثلا در موردی از خبرنگاران خواستم تأکید کنند که در این همایش پنج مهمان از 300 مهمان خارجی هستند. من از آنها می‌خواستم تعداد واقعی مهمانان خارجی را بگویند؛ ولی آنها با توجه به ارزش‌های خبری خود و غلو کردن در خبر، توانایی انتقال مطلب صحیح را نداشتند. این در حالی است که یکی از ویژگی‌های مهم پیامبر قبل از پیامبری امانتداری بود. همین سبب شد تا مردم به صداقت گفته‌هایش شهادت دهند. پیام یک فرد اخلاق‌مدار به طور معمول برد بیشتری دارد، اما به صورت تام این‌گونه نیست؛ ممکن است با جنجال و هیاهو کاری کنند که بهترین عالم هستی هم فریادش به گوش کسی نرسد. همان‌گونه که گفت سر و صدا کنید که صدای اباعبدا... به کسی نرسد. اخلاق تمام‌کننده نیست، اما شرط لازم است. افزون بر این‌که شرط لازم است و اثر واقعی و خارجی دارد، یک وظیفه هم هست.
ارسال نظر
* نظر:
نام:
ایمیل:

یادداشت

بیشتر

مهارت تحکیم بنیان خانواده پس از فرزندآوری

ازدواج پیش از داشتن فرزند، قراردادی است برای آماده ساختن آسایش جسمانی و روانی متقابل، ولی پس از بچه دار شدن معنی حقیقی خود را به دست می آورد. خانواده همیشه در بین تمامی جوامع بشری به عنوان اساسی‌ترین نهاد اجتماعی، منشاء فرهنگ‌ها، تمدن ها و تاریخ بشر بوده است. توجه به خانواده و حمایت و هدایت آن به جایگاه واقعی و متعالی‌ خود، همواره سبب اصلاح خانواده انسانی و غفلت از آن موجب دور شدن بشر از حیات حقیقی و سقوط به ورطه هلاکت و ضلالت بوده است. 

سختی‌های موج سوم کرونا

سختی‌های موج سوم کرونا

چند روزی است اوضاع بیمارستان مسیح‌دانشوری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بیمارستان‌های مرجع کرونا در ایران نگران‌کننده شده و روزانه حدود 200بیمار به اورژانس کرونای این بیمارستان مراجعه می‌کنند.

راهکار های کسب مهارت همسرداری قبل از ازدواج

راهکار های کسب مهارت همسرداری قبل از ازدواج

نظام خانواده یک نهاد اساسی و محوری در جامعه است و به عنوان هسته اولیه برای سایر نهادهای اجتماعی به شمار می رود. همانطور که نظام های بزرگ اجتماعی، قوانین و حقوق خاص خودشان را در ارتباط با اداره و استحکام و رشد و بالندگی دارند لذا جهت تحکیم بنیان خانواده باید خانواده ها را آموزش داد. بدین ترتیب با توجه به تاثیر مستقیم آموزش بر وضعیت زوجین، شناسایی و تعیین عللی که به بهبود روابط زناشویی منجر می شود، در پیشگیری از مشکلات آنان نقش موثری خواهد داشت.

گفتگو

بیشتر

پیشنهاد سردبیر

بیشتر

پیشخوان

بیشتر