کانال‌های 2500 ساله نجات‌بخش!

روستاهای زیادی تخلیه شد تا با ساکنانش غرق نشوند، حتی یک روستا کلاً ناپدید شد! سقف و دیوار واحدهای مسکونی و بناهای تاریخی زیادی ترک خورد و فروریخت. همه نگران تخت جمشید بودند، شاید زیر بار این سیل ویرانگر و خانمان برانداز دوام نیاورد! اما دوام آورد، حتی مویه‌ای بر اندامش ننشست، سرحال‌تر و استوارتر از همیشه، کانال‌های آبرسانی به دادش رسیده بودند. معجزه معماری تخت‌جمشید یکبار دیگر خود را نشان داد.

سال 518 میلادی بود، امپراتوری هخامنشیان با حکمرانی کوروش و داریوش جهانی شده و بر نیمی از دنیای آن روز حکمرانی می‌کرد. حالا وقتش رسیده بود که جلال و جبروت سرزمین ایران زمین به رخ اهل زمین و آسمان کشیده و نمادی زوال‌ناپذیر برپا شود. برای صلح و وحدت جهانی. پس داریوش فرمان ساخت کوشک شاهانه‌ای را در سرزمین فارس داد. تعداد زیادی از با‌تجربه‌ترین مهندسان، معماران و هنرمندان از چهار گوشه عالم تحت حکمرانی داریوش فرا خوانده شدند تا با مشارکت و هم‌اندیشی، اولین بنایی را برپا سازند که هزاران سال سربلند باقی بماند. و سرانجام بناهای باشکوه و شگفت‌انگیز تخت جمشید یکی پس از دیگری بر صخره بزرگی به نام صفه در کوه مهر در دشت مرودشت ساخته شد. ساخت این بناها در دوران حکومت داریوش، پسرش خشایارشاه و پسرزاده‌اش اردشیر یکم و به مدت 188 سال ادامه داشت و هر یک از آنان بخش‌هایی را به مجموعه افزودند. البته این ساخت و ساز هیچ‌گاه به پایان نرسید و وجود کاخ نیمه تمام از آن دوران در تخت جمشید گواهی است بر این ادعا، درواقع آنچه به روند این آفرینش بزرگ معماری پایان داد، خاتمه یافتن حکومت هخامنشیان بود.

امپراتوری هخامنشیان پایان یافت و امپراتوری‌های دیگر هم یکی پس از دیگری آمدند و رفتند و قرن‌ها گذشت. تخت جمشید اما استوار همچون نمادی از تعالی و دانش و درایت و صلح دوستی ایرانیان بر تارک تاریخ باقی ماند، گرچه تاخت و تاز بیگانگان و آتش‌سوزی و باد و باران و برف و آفتاب، ظاهر فریبنده‌اش را گرفت و پیکره‌اش را تکه پاره کرد، اما نتوانست حتی پس از 2500 سال آثارش را محو و نابود کند. تخت جمشید جاودانه بود و رمز این جاودانگی ریشه در جاودانه اندیشیدن بانیان و معمارانش داشت و دارد.

اعجازهای معماری به کار آمدند

در اعجاز و شاهکار بودن معماری تخت جمشید سخن‌ها گفته شده و سندها رو شده است؛ از کشف بیش از30 هزار گل نبشته، ستون‌های مرتفع در کاخ آپادانا، سه هزار نقش برجسته و تندیس و رنگ‌های گیاهی به کار گرفته شده در آنها و ساخت این کاخ بر بستری تمام سنگی گرفته، تا آبراهه‌های زیرزمینی که بیش از دو کیلومتر طول دارند و اتفاقا در همین سیلاب اخیر استان فارس یعنی حدود سه هفته پیش، یکبار دیگر به داد آثار برجای مانده از این سازه باشکوه رسیدند.

هخامنشیان در برخی از قسمت‌ها صخره را تا 9 متر تراش داده و پایین رفته اند و در بخش‌هایی نیز با افزودن سنگ‌های غول‌پیکر توانسته‌اند به شیب مورد نظر دست یابند. آنان با روش‌های خاص و مهندسی خود تدابیری اندیشیده بودند که آب باران بدون گل و لای از کانال خارج شود. این کانال‌ها برای صدها سال در بین خاک و گل و لای مدفون شده بود تا این‌که در سال 1310 توسط «ارنست هرتسفلد»، باستان‌شناس آلمانی شناسایی و لایروبی شد. گرچه دوباره و برای 70 سال دیگر در زیر خاک مدفون شد تا در کاوش‌های سال 1382 به سرپرستی علیرضا عسکری‌ و حسن راهساز و با مجوز پژوهشکده باستان‌شناسی بازشناسایی و لایروبی شد. اما آنطور که مسعود رضایی منفرد، مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید می‌گوید: مسیر انتهای کانال‌ها هنوز مسدود بود و آب ورودی به کانال‌ها در انتهای مسیر باقی می‌ماند و باید با پمپ خالی می‌شد، برای همین یکبار دیگر در سال 1390 تیمی به سرپرستی
علی اسدی انتهای کانال‌ها را باز کرد تا آب ورودی به کانال از کنار برزن جنوبی به سمت پردیس روان و خارج شود. در همین زمان شیب‌بندی بخش‌هایی از تخت جمشید همچون خزانه و آپادانا که همیشه آب می‌گرفت، به سمت کانال‌ها انجام شد و کانال‌های فرعی هم شناسایی و لایروبی شد. نتیجه تمام این اقدامات این شد که در یک بارندگی سیل آسا مثل بارندگی اخیر استان فارس که فقط در یک روز صد میلیمتر باران بارید، کوچک‌ترین گزندی به تخت جمشید وارد نشد.

الگویی برای فارس

به گفته مدیر پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید، ارتفاع کانال‌های زیرزمینی تخت‌جمشید 6 تا 9 متر است و در بعضی جاها هم نیم متر، برخی هم روی زمین؛ تمام کانال‌ها زیر بستر سنگی بزرگ و 12 و نیم هکتاری تخت جمشید احداث شده و این یعنی پیش از ساخت کاخ تخت جمشید برای دفع آب چاره‌اندیشی شده است.

مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید می‌افزاید اگرچه هنوز شناسایی و لایروبی اندکی از کانال‌های فرعی باقی مانده که منتظر تامین اعتبار آن هستیم، اما خیالمان راحت است که دیگر هیچ بارش و سیلابی تخت جمشید را تهدید نمی‌کند.

معماری تخت جمشید 2500 ساله و تمام رمز و راز طراحی‌اش امروز الگویی است برای معماران و شهرسازان این سرزمین که با وجود تکنولوژی عصر حاضر گاه از لحاظ کردن نکات ساده و ابتدایی معماری یک سازه در می‌مانند تا هنوز که هنوزه با رخداد حوادث بسیاری در کشورمان مواجه باشیم؛ باشد که تخت جمشید الگویی برای شهرسازی‌ و حل مشکلات امروز باران‌های موسمی فارس باشد.

رضا عظیمی - روزنامه نگار