به دنبال برادری گمشده

همسایه بودن با بزرگ‌ترین کشور تولید‌کننده مواد مخدر و موقعیت جغرافیایی ایران برای ترانزیت به اروپا باعث شده ریشه‌کن کردن این مشکل بزرگ و تاریخی به نوعی غیر‌ممکن به نظر برسد، اما فیلمسازان ایرانی در همه گونه‌های فیلمسازی در برابر این پدیده قرن بیستم همواره واکنش داشته‌اند؛ واکنش‌هایی از جنس فیلم‌های سینمایی تا مستندهایی که این روزها با چاشنی خلاقیت همراه شده است.

مجموعه مستند «یک داستان واقعی» به کارگردانی ماجد نیسی که این روزها از شبکه مستند در حال پخش است ایده خلاقانه‌ای دارد. فیلمساز به دنبال برادرش که در دام اعتیاد افتاده و از خانه خارج شده و نشانی از او در دست نیست راه می‌افتد تا به وسیله دوربینش و یک عکس نشانی از برادر پیدا کند. در این میان تعارف را با خود و خانواده‌اش کنار گذاشته و در قسمت اول به سراغ پدر و مادرش می‌رود و ریشه‌های اعتیاد برادر را در والدین و محیط خانه جست‌وجو می‌کند و پس از آن با رفتن به محله‌هایی که معتادان در آن زندگی می‌کنند به دنبال برادرش محمد می‌گردد.در قسمت‌های بعدی فیلمساز در جست‌وجویش سر از کمپ ترک اعتیاد در تهران در می‌آورد و این شیوه در تمام قسمت‌ها به همین منوال ادامه پیدا می‌کند. یافتن برادر بهانه‌ای می‌شود تا مخاطب با تمام زوایای اعتیاد و نوع زیست انسان‌هایی که با این پدیده درگیر هستند آشنا شود و به همین دلیل فیلم از قالب یک مستند خشک و تحقیقی خارج شده و روایتی دراماتیک پیدا می‌کند.

دو فرض برای این شیوه روایی وجود دارد؛ نخست این‌که این داستان واقعی است و فیلمساز مانند جلال آل‌احمد در کتاب «سنگی بر گوری» با روشی خود انتقادی برای بیان یک معضل یا حتی تابوی اجتماعی از خود شروع می‌کند و به همین دلیل مخاطب با او همراه می‌شود تا پایان داستان را ببیند. دوم بازسازی واقعیت و طراحی یک داستان ساختگی در قالب یک مجموعه مستند است که باز هم به دلیل داشتن امکان داستانی مانند فرض اول کاربرد دارد، اما آنچه از شواهد و نشانه‌ها در فیلم به دست می‌آید دلالت بر این نکته دارد که ما با یک داستان واقعی و روایتی حقیقی و بی‌غل و غش از خانواده‌ای رو‌به‌رو هستیم که به دنبال گمشده‌شان می‌گردند و از قضا یکی از فرزندان همین خانواده حرفه اش مستند سازی است و به همین واسطه روایتی دست اول و بدون پنهانکاری و تعارفات مرسوم از این مشکل به تصویر کشیده می‌شود.

سینمای مستند اساسا در برابر مسائل اجتماعی فضای بیشتری برای حضور و ارائه راهکار دارد و به دلیل تولید کم خرج و به لحاظ زمانی کوتاه‌تر می‌تواند نقش مهمی داشته باشد. همان‌گونه که در تمام این سال‌ها و به واسطه تلویزیون این نقش را داشته و خواهد داشت.

علیرضا قاسم بریشی