مصداق خام‌فروشی چیست؟

همچنین با عنایت به جایگاه مهم مجموعه صنعت نفت در سیاستگذاری و عملیاتی شدن این اصل، لازم است تعریف دقیق و مدونی از این مفهوم در ذهن مدیران عملیاتی و ستادی وزارت نفت وجود داشته باشد.

به این معنا که باید شناخت دقیق و همه‌جانبه‌ای در زمینه ویژگی‌ها و مؤلفه‌های اقتصاد مقاومتی؛ تشریح علل و انگیزه تدوین و ابلاغ سیاست‌های مقاومتی؛ الزامات و انتظارات؛ توصیه‌های رهبر معظم انقلاب و سایر مسئولان کشوری در این خصوص ایجاد شود.

لزوم این شناخت، تنها متوجه مقامات دولتی و عملیاتی نیست؛ بلکه کارشناسان نیز باید از همین شناخت و با درجات مشابهی از تباین‌ها و تطابقات برخوردار باشند؛ چرا که در غیر این صورت، شاهد غلتیدن در ورطه اغراق و نقدهای غیرکارشناسی از عملکرد وزارت نفت خواهیم بود.

برنامه‌محوری به جای وزارت‌محوری

چنان که ذکر شد، مقوله اقتصاد مقاومتی عملاً مقوله‌ای چندوجهی و چندبعدی است و نمی‌توان آن را منحصر در تعاریف ساده و املایی دانست. بسیاری از مفاهیم مندرج در اقتصاد مقاومتی، مفاهیمی چندلایه هستند و باید در یک کلیت متشکل از تمام جنبه‌های موضوع، بررسی شوند. به همین خاطر است که در آذر سال 1394 در ستاد ویژه راهبری اقتصاد مقاومتی مصوب شد، 11 برنامه کلان ملی تعریف شود و حرکت دولت در پیگیری اقتصاد مقاومتی به جای وزارت‌محور بودن به برنامه‌محور بودن تغییر کند. این برنامه‌محوری، تجلی این واقعیت است که ساختار اقتصادی کشور منسجم از تار و پودهای مشخصی است و نمی‌توان و نباید عملکردهای بخش‌های مختلف را صرفا متوجه یک بخش خاص کرد.

در بند 14 از سیاست‌های ابلاغی رهبر معظم انقلاب مستقیما به «افزایش ذخایر راهبردی نفت و گاز کشور به منظور اثرگذاری در بازار جهانی نفت و گاز و تأکید بر حفظ و توسعه ظرفیت‌های تولید نفت و گاز، بویژه در میادین مشترک» اشاره شده است. به دنبال آن برنامه شماره 9 از مجموعه برنامه‌های کلان، ذیل عنوان «برنامه ملی توسعه ظرفیت تولید نفت و گاز و تکمیل زنجیره پایین دستی و توسعه بازار» با مسئولیت وزارت نفت و همکاری چهار دستگاه دیگر تعریف شده است.

در عین حال، برخی کارشناسان هنوز بر این اعتقادند که افزایش تولید نفت و گاز می‌تواند مصداقی از خام‌فروشی باشد و حتی دامنه این نظریه را تا بخش‌های پالایشگاهی امتداد داده‌اند؛ بدین گونه که تأخیر در راه‌اندازی چند پالایشگاه جدید در کشور را به‌مثابه اصرار بر ذهنیت خام‌فروشی وزارت نفت تعبیر کرده‌اند.

این مورد، دقیقا نمودی بر ذهنیت یکطرفه و جزءنگر در نقد اقدامات صنعت نفت محسوب می‌شود. مثلا یکی از محورهای تخصصی اقتصاد مقاومتی در حوزه نفت، افزایش تولید نفت و گاز است. همچنین توسعه میادین مشترک نفت و گاز و اجرای طرح‌های بزرگ استراتژیک نفت و گاز در حوزه‌های بالادستی و پایین دستی، از دیگر محورهای کلان است که مستقیماً به افزایش صادرات نفت و گاز منجر می‌شود و طبعا افزایش تولید و صادرات محصولات پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی را به دنبال خواهد داشت. با این اوصاف، شاید بتوان نتیجه گرفت که از منظر برخی کارشناسان، افزایش تولید و صادرات نفت و گاز کشور، مصداقی از خام‌فروشی است و باید آن را رها کرد.

مثال دیگر می‌تواند در بخش پالایشگاهی تعریف شود. برخی کارشناسان بر این عقیده‌اند که پیشرفت پروژه‌های پالایشگاهی از رشد مناسبی برخوردار نیست. در این خصوص به نظر می‌رسد، دوگانه مورد نظر کارشناسان در قالب واردات بنزین و عدم توسعه صنعت پالایشی تعریف شده است. واقعیت آن است که طرح این دوگانگی به این شکل فاقد وجاهت منطقی است. این غیرمنطقی‌بودن، مصداقی از همان تنیدگی بخش‌های مختلف اقتصادی در کشور است.

پروژه‌های پالایشی مانند سایر پروژه‌های صنعت نفت است. هم‌اکنون عملیات اجرایی و فنی 30 طرح بزرگ در مراحل اجرایی و عملیاتی است و این طرح‌ها اجرای بیش از صد پروژه بزرگ و کوچک را شامل می‌شوند. اعتبار لازم و هزینه اجرای آنها در مجموع بالغ بر 430 هزار میلیارد ریال است. همچنین برنامه احداث سه پالایشگاه جدید و ادامه طرح توسعه یک پالایشگاه موجود به ارزش 15 میلیارد یورو را نیز طی سال‌های برنامه ششم توسعه در دستور کار دارد. علاوه بر آن، شرکت‌های پالایشی واگذار شده، تعداد هفت طرح بزرگ برای حفظ و تداوم ظرفیت پالایشگاه‌ها را در برنامه اجرایی خود دارند که این طرح‌ها نیز دربرگیرنده تعداد زیادی پروژه‌های عملیاتی و فنی است. این پروژه‌ها بسته به نیاز عملیاتی، در شش محور با عناوین پالایشی، انتقال، توزیع، مخابرات، پژوهش و عمرانی تعریف و تقسیم شده‌اند. اکثر قریب به اتفاق پروژه‌های مذکور با تکیه بر توان داخلی و مشارکت بخش خصوصی کشور به اجرا درآمده و در تأمین کالاهای مورد نیاز نیز بر اساس سیاست‌های اصولی وزارت نفت در حد امکان از کالاهای ساخت داخل بهره گرفته شده است.

از سوی دیگر، همان مشکلاتی که در تأمین مالی و پیشرفت پروژه‌های بخش بالادستی صنعت نفت وجود دارد؛ در بخش‌های پایین‌دستی نیز خودنمایی می‌کند، اما چگونه می‌توان اقدام وزارت نفت برای تأمین بنزین مورد نیاز کشور را به‌مثابه بی‌توجهی به پروژه‌های پالایشی قلمداد کرد؟

مشکلی به نام کمبود منابع

از ابتدای سال 1394 بالغ بر 320 میلیون یورو به طرح پالایشگاه ستاره خلیج فارس تزریق منابع صورت گرفته که در مجموع، سرمایه صرف‌شده از ابتدای شروع پروژه تاکنون به سطح 3175 میلیون یورو می‌رسد.

اما نمی‌توان این محدودیت مالی را ناشی از تساهل یا نادیده‌انگاشتن اهمیت صنایع پالایشی نزد مقامات وزارت نفت تعبیر کرد؛ زیرا در هر حال سهم وزارت نفت از منابع مالی کلان کشور، دچار مضایق شدیدی شده که بالطبع تحرک پروژه‌ها را متأثر می‌سازد. از سوی دیگر، اولویت‌های اصلی کشور در بخش‌های مختلف صنعت نفت نیز در برنامه‌های کلان و مصوب کشور تعیین شده و هر گونه انحراف از آنها باعث حساسیت دستگاه‌های نظارتی بر عملکرد وزارت نفت می‌شود.

محمدحسین علی اکبری -اقتصاد