زندگی پس از سکته مغزی رنگ دیگر دارد

به بیان دیگر نسج مغز که در جریان سکته از بین می‌رود، زنده نمی‌شود، ولی مغز انسان قابلیت ایجاد راه‌ها و مسیرهای جدید در بین نورون‌های (یاخته‌های عصبی مغز) باقیمانده را دارد؛ یعنی ارتباط بین نورونی جدید شکل می‌گیرد و توازن جدیدی برای تداوم فعالیت‌های مغزی برقرار می‌شود.

عوارض ناشی از سکته‌های مغزی

سکته‌های مغزی عوارض گوناگونی دارند که باتوجه به محل درگیری مغز متفاوت است. مهم‌ترین این عوارض عبارت است از:

‌ـ‌ ضعف حرکتی: یکی از عوارض شایع سکته‌های مغزی است که باتوجه به محل آسیب مغزی درگیری صورت، اندام فوقانی و اندام تحتانی به درجات دیده می‌شود.

‌ـ ‌مشکل تکلم: در 70 درصد سکته‌های مغزی درجاتی از اختلال تکلم دیده می‌شود. اختلال تکلم ممکن است در درک کلام، تولید کلام یا هر دو مورد باشد یا به علت آسیب به نیمکره چپ مغز، که معمولا همراه با ضعف نیمه راست بدن است. در چنین شرایطی خواندن و نوشتن هم دچار اشکال می‌شود.

‌ـ ‌اختلال بلع: در40 درصد بیماران سکته مغزی درجاتی از اختلال بلع وجود دارد که در موارد شدید می‌تواند به بازگشت ترشحات دهان به ریه و عفونت منجر شود. بنابراین ارزیابی وضع بلع بیماران سکته مغزی بسیار مهم است و درصورت وجود هرگونه اختلال بلع، تغذیه با لوله معده از طریق بینی در اوایل سکته مغزی توصیه می‌شود.

‌ـ ‌سفتی اندام‌ها: در 60 درصد بیماران سکته مغزی سفتی اندام‌‌ها دیده می‌شود و باعث اشکال در حرکت، درد و در موارد شدید تغییر فرم دائم اندام می‌شود. فیزیوتراپی، درمان دارویی، تزریق بوتاکس و بندرت درمان جراحی برای این عارضه توصیه می‌شود.

‌ـ‌ درد: یکی از عوارض شایع و ناتوان‌کننده سکته مغزی است. بی‌حرکتی اندام‌ها به علت فلج ناشی از سکته مغزی، سفتی اندام‌ها و همچنین مکانیسم‌های مرکزی در بروز درد نقش دارند. شروع زود هنگام فیزیوتراپی و درمان‌های دارویی در درمان آن موثر است.

‌ـ ‌تشنج: هم در مرحله حاد و هم مدت‌ها پس از وقوع سکته مغزی می‌تواند بروز کند. شایع‌ترین علت تشنج در سنین بالای 65 سال، سکته مغزی است. درمان‌های دارویی در کنترل بیشتر این تشنجات موثر است.

‌ـ ‌اختلال در میدان دید: در بسیاری ازموارد سکته مغزی دیده می‌شود، ولی اغلب بیمار از آن آگاهی ندارد یا آن را به صورت تاری دید ذکر می‌کند. بی‌توجهی به این مساله می‌تواند خطراتی نظیر تصادف حین رانندگی را به دنبال داشته باشد. بنابراین باید از تمام بیماران سکته مغزی، معاینه دقیق میدان دید به عمل آید.

‌ـ ‌زخم بستر: این عارضه در بیماران سکته مغزی که دچار فلج اندام‌ها یا اختلال در درک حس می‌شود، دیده می‌شود. گرچه درمان این عارضه خیلی دشوار است، ولی پیشگیری از آن براحتی امکان‌پذیر است. تغییر دادن متناوب وضع اندام‌های دچار ضعف و جلوگیری از وارد آمدن فشار زیاد بر اندام‌های فلج در کاهش بروز این عارضه موثر است.

‌ـ‌ افسردگی: این پدیده متعاقب سکته مغزی بسیار شایع است و درمان آن تاثیر فراوانی در بهبود کیفیت زندگی بیماران دارد. در 70 درصد بیماران سکته مغزی درجاتی از افسردگی دیده می‌شود که در 20 تا 30 درصد موارد افسردگی بسیار شدید است.‌البته درمان‌های موثر دارویی و غیر دارویی (نظیر مشاوره) برای افسردگی متعاقب سکته مغزی بسیار موثر است.

‌ـ ‌بی‌اختیاری ادراری: این عارضه در مرحله حاد سکته مغزی بسیار شایع است. یکی از مواردی که ممکن است باعث این حالت شود و حتما باید به آن توجه داشت، عفونت مجاری ادراری است.

‌ـ‌ یبوست: در بسیاری از بیماران سکته مغزی دیده می‌شود. با رژیم غذایی پر فیبر نظیر سبزیجات و میوه‌ها، مصرف کافی مایعات و تحرک بیماران و درمان‌های دارویی می‌توان آن را درمان کرد.

بهبودی؛ از چند ماه تا پایان عمر

میزان بهبود عملکرد به دنبال سکته مغزی باتوجه به اندازه و محل ضایعه، سن فرد، بیماری‌های همزمان مغزی و دیگر بیماری‌های جسمی متفاوت است. بیشترین میزان بهبود پس از سکته مغزی در سه تا چهار ماه اول بعد از آن به دست می‌آید و در این دوره است که مداخلات درمانی بیشترین میزان تاثیر را دارد. البته درمان عوارض سکته‌های مغزی یک فرآیند طولانی‌مدت و گاهی مادام‌العمر است.‌تقریبا یک سوم بیماران سکته مغزی که فلج اندام تحتانی دارند، بهبود عملکرد این اندام را به دست نمی‌آورند و حدود یک‌چهارم بیماران سکته مغزی قادر به راه رفتن مستقل نیستند و بعد از شش ماه از سکته مغزی، دو سوم بیماران با فلج اندام‌های فوقانی قادر به انجام مستقل کار با آن نیستند.

مسیر بازگشت، سخت به نظر می‌رسد

وجود برخی علائم در بیمار سکته مغزی نشانه پیش آگهی بد در بهبود آنان است. این علائم شامل اغما، سن بالا، بی‌اختیاری ادرار و مدفوع، اختلال تکلم شدید، اختلال شناختی، بهبود نیافتن فلج اندام تحتانی پس از دو هفته، فلج شل اندام فوقانی حرکت ندادن انگشتان پس از چهار هفته می‌شود.

مطالعات نشان داده است مراقبت دقیق از بیماران سکته مغزی و تحت نظر تیم ویژه پزشکی باعث کاستن از مرگ و میر و ناتوانی ناشی از سکته مغزی می‌شود.

حرکت در جاده بازتوانی

هدف از بازتوانی بیمار سکته مغزی در اصل، کمک به بهبود و استقلال بیمار و فراهم‌کردن روند مطمئن مراقبت از بیمار و کمک به او برای تطابق با شرایط جدید پس از سکته مغزی است.‌ اما برای رسیدن به این هدف، به یک تیم از متخصصان نیاز است که شامل پرستار، پزشکان، فیزیوتراپیست، کاردرمان، گفتار درمان، متخصص تغذیه، روان‌شناس و مددکار می‌شود.

پرستار از اعضای کلیدی است و نظارت بر تمام مراحل درمان و هماهنگی با دیگر اعضا را به عهده دارد. تشخیص، درمان در مرحله حاد بیماری، درمان عوارض و جلوگیری از عود سکته به عهده پزشکان است. این تیم شامل متخصص مغز و اعصاب، متخصص قلب، رادیولوژیست، متخصص طب فیزیکی و روانپزشک می‌شود.

کمک به بهبود عملکرد حرکتی مهم‌ترین وظیفه فیزیوتراپیست است. کمک به انجام فعالیت‌های روزمره بیمار همچون نشستن، راه رفتن، تقویت مهارت‌های جبرانی، فراهم‌کردن وسیله برای حرکت و حمایت اندام‌ها از وظایف کار درمان است.‌ ارزیابی توانایی گفتاری، ارتباطی، بلع بیمار و کمک به بهبود مشکلات وی را نیز متخصص گفتار‌درمانی به عهده دارد. تهیه رژیم غذایی مناسب، مثلا رژیم نرم برای بیماری که قادر به بلع کامل نیست، تهیه کالری کافی و جلوگیری از سوءتغذیه بیمار وظیفه متخصص تغذیه است. ارزیابی عملکرد شناختی، تشخیص و درمان اختلالات خلقی و دادن دید مناسب به بیمار برای تطابق با شرایط جدید را نیز روان‌شناس بالینی انجام می‌دهد. مددکار اجتماعی نیز به بیمار برای داشتن زندگی مستقل و فراهم‌کردن نیازهای ضروری زندگی کمک می‌کند.

دکتر محمد روحانی ‌/‌ متخصص بیماری‌های مغز و اعصاب