زباله های بیمارستانی, عامل تهدید سلامت شهروندان

زبالههای بیمارستانی ویژگی های خاصی را نسبت به سایر زباله های شهری دارند.
در بیمارستان ها انواع اقدامات درمانی از جمله دیالیز، شیمی درمانی ، زایمان ، قطع و خارج کردن اندام های بدن مانند آپاندیس ، آزمایش های طبی ، کالبد شکافی ،نمونهبرداری ،درمان با مواد رادیو اکتیو و مشابه آنها انجام می شوند.
باید بیمارستان ها را از معدود مراکزی دانست که در آن موادشیمیایی بوفور وبا تنوع بالا مصرف می شود.برآورد میشود در بیمارستان ها بیش از نوع موادشیمیایی مختلف استفاده می شود که از این تعداد نوع غیرسمی ، نوع سمی و خطرناک و حدود نوع نیزکم خطر هستند.
باید به این ضایعات اجسام تیز و برندة آلوده مانند سرنگ ، چاقو و سایر ابزارهای جراحی و اشیای مشابه را اضافه کرد. اغلب این مواد آلوده به مواد عفونی و منبع اصلی بیماری های خونی مانند هپاتیت ب وایدز هستند.در مجموع می توان گفت زباله های بیمارستانی حاوی هر دو نوع زباله های عفونی و زبالههای معمولی یا خانگی هستند.
بر این اساس اگر بخواهیم تقسیم بندی دقیقی داشته باشیم , زباله بخشهای مختلف بیمارستانها را می توان به 6 گروه تقسیم کرد:

1. زبالههای معمولی بیمارستان : عموما شامل زبالههای مربوط به بستهبندی مواد و زبالههای کارکنان شاغل در بیمارستان ،همراهان مریض و... است.
2. زبالههای آزمایشگاهی: شامل بافتها، ارگانها، قسمتهای مختلف بدن، پنبههای آغشته به خون و چرک و مواد دفعی بدن است. نمونههای مدفوع ، ادرار و غیره جزو این گروه از مواد زاید محسوب میشوند.
3. مواد زاید رادیواکتیو: شامل موادی است که در برخی بخشها و آزمایشگاههای بیمارستانها وجود دارد و جمعآوری و دفع آنها دارای خصوصیات ویژهای است.
4. مواد زاید شیمیایی: شامل مواد زاید تولید شده در بخشهای تشخیص و آزمایشگاهها، حاصل از نظافت و ضدعفونی بیمارستان، وسایل تنظیف و ضدعفونی، داروها و وسایل دور ریختنی اتاق عمل و بخشهاست.
مواد زاید شیمیایی بر حسب ایجاد خطر خو د به 2 گروه مواد شیمیایی بی خطر و خطرناک تقسیم میشوند.
از فضولات شیمیایی بیخطر میتوان قندها، اسیدهای آمینه و برخی نمکهای آلی و معدنی را نام برد. فضولات شیمیایی خطرناک در 3 بخش زیر تقسیم میشوند:

الف. فضولات سمی: این فضولات یا PH کمتر از دو ( به شکل اسیدی) و بالاتر از 12 (به حالت قلیایی) در زبالههای بیمارستانی وجود دارند. بخشی از داروهای اضافی یا فاسد شده جزو این گونه فضولات به حساب میآیند.
ب. مواد قابل احتراق
ج.مواد واکنش دهنده و مؤثر با سایر فضولات
5. مواد زاید عفونی: این مواد شامل میکرب و ویروسهای بیماریزا در غلظتهای مختلف هستند که میتوانند به سادگی منجر به بیماری شوند. منشا این میکربهای آلوده کننده، ممکن است پس مانده آزمایشگاهی، جراحی ، قطع عضو و کالبد شکافی بیماران عفونی باشد.
وسایل آغشته به میکربها و عوامل عفونی در بیمارستان شامل دستکش، وسایل جراحی، روپوش، لباسهای بلند جراحی، ملحفه و غیره است. این زبالهها حدود 10 درصد کل زبالههای بیمارستانی را تشکیل میدهند و خطرناک ترین زباله ها محسوب میشوند.
6. ظروف مستعمل تحت فشار: ظروفی مثل قوطیهای افشانهها، گازهای کپسولهشده و غیره که اگر برای از بین بردن آنها از دستگاههای زبالهسوز استفاده شود, موجب بروز خطر میشود, زیرا در پارهای موارد دارای قابلیت انفجار هستند.


بیمارستانها چه حجم زباله تولید میکنند؛

در پژوهشی که سال 1370 از سوی محمود بقایی در بیمارستانهای تهران انجام شد, حجم زبالة تولید شده برای هر تخت اشغال شده در روز 71/2 کیلوگرم گزارش شد.
آمار جهانی در این زمینه که از سوی سازمان جهانی بهداشت اعلام شده 7/8-1/4 کیلوگرم است.توجه داشته باشید , بر اساس بررسیهای انجام شده هر شهروند تهرانی روزانه 9/0 تا 5/1 کیلوگرم زباله در شرایط فعلی تولید می کند, یعنی هر فرد بستری در بیمارستان حدودا9 3 برابر بیش از یک فردغیربیمار در جامعه تولید زباله میکند.
بر اساس آمارها روزانه 32 هزار تن زباله شهری، 8 هزار تن زباله صنعتی، 4 هزار تن زباله روستایی و 450 تن زباله بیمارستانی در کشور تولید میشود.
بر این اساس این آمار میزان زباله بیمارستانی تولیدی روزانه در شهر تهران تن در روز است که در مقایسه با کل زباله شهری تولیدی روزانه در تهران که بالغ بر هزار تن در روز است، میزان بسیار کمتر و حدود یک درصد از کل زباله های روزانه شهری را به خود اختصاص میدهد.
نکتة مهم دیگر این است که طبق تحقیقات به عمل آمده حدود درصد زباله های بیمارستانی را زایدات عفونی تشکیل می دهند و 80 درصد آن زباله های معمولی هستند.


متولی دفع زباله ها کیست؛

برای پاسخ به این پرسش ابتدا باید نگاهی به مراحل جمع آوری زباله های بیمارستانی داشته باشیم.
جمع آوری زباله های بیمارستانی شامل 3 مرحله است: جمع آوری و ذخیره سازی مجزای زباله های عفونی و غیرعفونی از مبدا تولید:این مرحله اهمیت بسیار بالایی دارد و اگر به نحو صحیح انجام شود , تاثیر چشمگیری در کاهش حجم زباله ها خواهد داشت زیرا همانطور که ذکر شد تنها 20 درصد زباله های بیمارستانی عفونی هستند.
طبق دستورالعمل اداره کل سلامت محیط وکار وزارت بهداشت ، بیمارستانهاموظف به جمع آوری وذخیره سازی مجزای زباله های عفونی وغیرعفونی از مبدا تولید هستند. با وجود ادعای مسوولان، این برنامه تاکنون بنا به عناوین مختلف به صورت کامل در بیمارستان ها و مراکز درمانی اجرا نگردیده است.
جمع آوری مکانیزه زباله های بیمارستانی از مراکز درمانی:جمع آوری و حمل مجزای این نوع زباله ها از زبالههای شهری از سوی شهرداری صورت میگیرد.
بر اساس دستورالعملهای موجود ، به شهرداری ها اجازه داده شده است که بر اساس تعرفه های مصوب شورای اسلامی شهر ، ضمن دریافت هزینه های مرتبط از مراکز بهداشتی و درمانی نسبت به انجام امور حمل و دفع زباله های معمولی و خطرناک بیمارستانی اقدام کنند.
در حال حاضر استفاده از ماشین آلات حمل زباله بیمارستانی که سالهاست بیش از عمر مفید خود دراین بخش فعالیت می کند, موجب شده است شیرابه های این نوع زباله ها که مملو از میکرب است به شکل بسیار نامناسب و زنندهای از خودروهای حمل در خیابان ها جاری شود.
دفع زباله های بیمارستانی:این زباله ها باید دفن یا سوزانده شوند. اینکار از سوی شهرداری صورت میگیرد و در حال حاضر در اکثر نقاط ایران از روش دفن استفاده میشود.


با زباله های بیمارستانی چه باید کرد؛

یکی از بهترین وسایل برای از بین بردن زبالههای بیمارستانی استفاده از دستگاههای زبالهسوز است, مشروط بر این که مکان یابی محل نصب آن با هماهنگی سازمان حفاظت محیط زیست انجام بگیرد.
سوزاندن زبالهها با دستگاههای زبالهسوز، طبق قوانین جاری کشور برای هر بیمارستان از وظایف ضروری است که مدیریت بیمارستان ملزم به انجام آن است.
این دستگاهها باید با توجه به گنجایش بیمارستان و حجم زباله تولید شده طراحی و نصب شوند. نظارت کامل بر این کار دستگاهها از ایجاد گازهای فرار و بدبو که در نتیجه احتراق ناقص به وجود میآید، جلوگیری به عمل میآورد.
امروزه فوریت در سوزاندن و از بین بردن زباله و رعایت حداقل زمان نگهداری مواد زاید در بیمارستانها ضرورت نام دارد، زیرا ازدیاد روزمره وسایل یکبار مصرف در بیمارستانها که عموما از مواد قابل احتراق تشکیل شدهاند از یک سو موجب افزایش زبالههای آلوده میشود و از سوی دیگر, خطرات آتشسوزی در بیمارستان را به وجود میآورند.
مشخصات دستگاههای زبالهسوز بر اساس استانداردهای ویژهای تدوین میشود که با توجه به مسائل فنی و نکات بهداشتی از جمله میزان و نوع زباله و اختصاصات ویژه حمل و تهیه میشود.


سرنوشت 450 تن بیماری در ایران

درحال حاضر روش از بین بردن زباله ها0 بیمارستان0 در تهران و اکثر مناطق ایران دفن آنهاست. دفن این زباله ها با استفاده از قدیم0 ترین وعقب مانده ترین روشها0 دفن این گونه زباله ها انجام میگیرد.
در این روش ابتدا زمین را به ارتفاع چندین متر گودبردار0 م0 کنند و سپس با ریختن مقداری آهک در بستر گودال، زباله ها0 بیمارستان0 را درون آن و دوباره رو0 زباله ها را آهک م0 ریزند و بعد آن را با خاک م0 پوشانند و سراغ قطعه زمین دیگر0 م0 روند.
این ماجرا درحال0 اتفاق م0 افتد که منطقه دفع و دفن زباله ها0 تهران از نظر عوامل مهم زیست محیط0 چندان مورد تأیید کارشناسان نیست و عوامل0 چون سطح آبها0 زیرزمین0 منطقه کهریزک و جنس خاک این منطقه به عنوان تهدید بزرگ0 برا0 آلایندگی ها0 پنهان0 وماندگار ناش0 از دفن این زباله ها محسوب م0 شوند.(فراموش نکنیم دست کم درصد منابع تأمین آب شرب تهران از آبها0 زیرزمین0 است و عملا9 با دفن این زباله ها در منطقه ا0 که مملو از این منابع است، با جان شهروندان باز0 م0 کنیم.) در دیگر مناطق کشور نیز وضعیت بهتر از تهران نیست.بنا بر گفتة رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در 3 استان شمالی کشور تنها 5 بیمارستان در استان گیلان دارای زبالهسوز است و این درحالی است که در این مناطق به 19 دستگاه زبالهسوز دیگر نیاز است.
در حالی که ما همچنان از روش دفن زباله ها0 بیمارستان0 استفاده م0 کنیم، در اکثر نقاط جهان بویژه در کشورها0 پیشرفته برا0 از بین بردن این نوع زباله ها از روش پلاسما استفاده م0 کنند که در آن این گونه زباله ها را در حرارت درجه سانتی گراد م0 سوزانند و آنها را تبدیل به آب و د0 اکسیدکربن م0 کنند.


مشکل به بیمارستانها ختم نمیشود

زبالههای بیمارستانی مختص بیمارستانها نیستند. تمامی مراکز درمانی اعم از کلینیکها، آزمایشگاهها، مطبهای پزشکی و دندانپزشکی و مراکز رادیولوژی از این نوع زباله ها تولید میکنند که متأسفانه بدون هیچ نظارتی و به همراه زبالههای خانگی حمل و دفن میشود.


فاجعهای بزرگتر, زباله های بیمارستانی را به کالاهای مصرفی تبدیل می کنند

زباله دزدها مشکل مضاعف دیگری هستند. پلاستیک هایی که در بیمارستانها استفاده می شوند، مرغوب و خوشرنگ هستند. به همین علت برخی افراد سود جو از این پلاستیک ها در مواردمختلف استفاده می کنند.
به دلیل عدم رعایت موازین صحیح دلالان زباله های بیمارستانی براحتی این گونه زباله ها را از سطلهای زباله بیمارستان ها جدا می کنند و مورد استفاده قرار میدهند.
این موضوع به قدری جدی شده که ایرج فرشاد معاون حفاظت محیط زیست استان تهران نسبت به استفاده از این گونه پلاستیک های آلوده و زباله های بیمارستانی هشدار داده است.
وی تأکید میکند: بیمارستان ها باید با نظارت بیشتر و تعبیه سطلهای زباله در اماکن خاص و دور از دسترس همگان ، زمینه سوء استفاده از زباله های بیمارستانی را غیر ممکن سازند.
او بر تفکیک زباله های بیمارستانی و پزشکی از مبدأ تأکید دارد و میگوید: با یک مدیریت ساده اما دقیق و منظم می توان براحتی زباله های پزشکی را درمبدأ تفکیک و جداگانه حمل کرد. به گفته فرشاد، بیمارستان ها از لحاظ قانونی حق ندارند زباله های عفونی و خانگی خود را مخلوط کنند ، بلکه باید در 2 ظرف جداگانه وغیر همرنگ تفکیک کنند.


مشکل اصلی کجاست؛

براستی مشکل اصلی زباله های بیمارستانی کجاست؛کمبود بودجه و امکانات یا نبود متولی و سوء مدیریت؛! وزارت بهداشت ، مقصر اصلی را شهرداری اعلام می کند و مدیر عامل سازمان خدمات موتوری شهرداری تهران معتقد است شهرداری از نظر قانونی هیچ وظیفه ای در خصوص حمل زباله های عفونی بیمارستانی ندارد.
در این بین, چه بر سر سلامت شهروندان میآید, قصهای جداست که کسی مایل به شنیدن آن نیست.هراز گاه موجی از انتقاد به راه میافتد و بعد از مدت کوتاهی داستان فراموش میشود.
امیدواریم حداقل برای یکبار شاهنامه پایانی خوش داشته باشد و داستان زباله های بیمارستانی با سرانجامی خوش برای شهروندان برای همیشه به پایان برسد.

نگارش:دکتر علی اخوان بهبهانی