حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
بم پور، بهشت فراموش شده باستانشناسان
سیستان و بلوچستان را بهشت باستانشناسان گفتهاند. تمدنهای شکل گرفته در این دشت و منطقه وسیع میتواند هر باستانشناسی را به وجد بیاورد تا کلنگی در آنجا بزند. شهرسوخته یکی از صدها محوطه باستانی سیستان و بلوچستان است. در این میان منطقه باستانی بمپور ویژهگیهای منحصربه فردی دارد که هنوز مورد مطالعه هدفمند باستانشناسی واقع نشده و فراموش شده است.
بمپور منطقهای باستانی در جنوب شرق فلات ایران است که آن را بیشتر به واسطه قلعهای تاریخی به همیننام میشناسند. به گفته باستانشناسان بمپور بخشی از فرهنگ وسیع جلگهای به نام جازموریان است. این منطقه به دلیل وجود شرایط ایدهآل زندگی در 5 هزار سال قبل به یکی از مهمترین تمدنهای تبدیل شد و هر چند لایههای خاک به مرور زمان این تمدن بزرگ را طبقه به طبقه مدفون کردند، اما هنوز بمپور فراتر از یک نام یادآور کهنترین تمدنها و شهرهای باستانی ایران است.
«مهدی مرتضوی»، باستانشناس و استاد دانشگاه درباره تمدن بمپور میگوید: «بمپور در نقطهای از استان سیستان و بلوچستان واقع شده که شرایط مساعدی برای شکلگیری تمدنها داشته و به این ترتیب تمدن بمپور در 5 هزار سال قبل در این منطقه به وجود آمده است.مهمترین عامل شکلگیری این تمدن وجود رودخانه بمپور است. این رودخانه از کوههای "کارواندر" سرچشمه میگیرد و پس از پیمودن مسیری طولانی در جلگه جازموریان تخلیه میشود.»
مرتضوی در ادامه میگوید: «از نظر اهمیت باستانشناسی بمپور جزء نقاط مهم باستانشناسی کشور است. اهمیت این محوطه کمتر از شهر سوخته نیست و من طی بررسیهای باستانشناسی سال 1384 حدود 20 محوطه باستانی که بیشتر آنها به دوره مفرغ تعلق داشتند را در این منطقه کشف کردم.»
به گفته وی بمپور به اندازه جیرفت اهمت دارد. هر دو منطقه به لحاظ تاریخی از آب و هوایی نسبتا مشترک برخوردارند. البته هر کدام آب و هوای منطقهای مخصوص به خود را هم دارد اما در یک کلیت در یک ساختار آب و هوایی قرار میگیرند.
از میان 20 محوطه شناسایی شده در منطقه بمپور، بیشتر آنها به دوره عصر مفرغ تعلق دارند و هرچند دورههای تاریخی از جمله اشکانی هم در میان این محوطهها دیده شده اما دوره اسلامی پس از دوره مفرغ از اهمیت خاصی در منطقه برخوردار است.
مرتضوی دراینباره میگوید: «در دوره عصر مفرغ به طور کلی در استان سیستان و بلوچستان با پدیده محوطههای اقماری مواجه هستیم. در واقع ما در این استان به یک محوطه مرکزی و سپس تپههای کوچکتر وابسته به آن مواجه میشویم که در بهترین شکل میتوان به شهر سوخته و تپههای اقماری آن اشاره کرد.»
باستانشناسان در بررسی و شناسایی منطقه باستانی بمپور محوطهای بزرگ را شناسایی کردند تقریبا به وسعت شهر سوخته است مرتضوی معتقد است که ما با تمدنی و همدوره شهر سوخته در این منطقه باستانی مواجه هستیم. احتمالا شهری بزرگ از دوره ایران باستان.
مرتضوی میگوید: «ما تعداد بیشماری محوطه کوچک متعلق به دوره عصر مفرغ (5 هزار سال قبل) کشف کردیم که یکی از آنها بسیار بزرگ بوده و همانطور که گفتم اندازه شهر سوخته است. پیش از این تصور میشد که قلعه بمپور میتواند محوطه مرکزی و اصلی منطقه باشد اما وسعت قلعه بمپور بیشتر از 300 متر نیست و نمیتواند این نقش را ایفا کند.»
وی در ادامه میافزاید: «این محوطه در سال 1384 کشف شده و به علت حضور حفاران غیرمجاز و قاچاقچیان در منطقه تا کنون محل آن را فاش نکردم. متاسفانه محوطه تا کنون آسیبهای فراوانی از سوی کشاورزی و دیگر دخالتهای انسانی دیده اما هنوز هم جای مطالعه و کاوش دارد. این محوطه درست در جایی واقع شده که بر خلاف دیگر محوطههای باستانی سیستان و بلوچستان که با تغییر شرایط آب و هوایی، موقعیت زندگی را از دست دادند، هنوز هم امکان زندگی در آن بوده و هیچگاه ترک نشده است.»
بمپور در گذشته حلقه ارتباطی مهمی بوده است. این حلقه ارتباطی که بخش شمالی و جنوبی فلات ایران را به هم متصل میکرده به لحاظ اقتصادی در شکل گیری شهرهای باستانی منطقه نقش ایفا میکرده است.
به گفته مرتضوی مهمترین قسمت این حلقه ارتباطی میان بمپور با شهرسوخته و بمپور با جیرفت بوده است. شهر سوخته امکان ارتباط بمپور را با دیگر نقاط کشور و حتی خارج از فلات ایران و مرزها امکانپذیر میکرده و جیرفت نیز بخش دیگری از این نیازهای ارتباطی را برای بمپور برطرف می کرده است.
توزی و دکاردی، دو باستانشناس مشهوری که در منطقه بمپور کاوش کردهاند به این نکته اشاره کردند و معتقدند که بمپور حلقه ارتباطی مهمی در جنوب شرق کشور بوده و نقش مهمی را در این باره بر عهده گرفته بود.
مرتضوی درباره پیشینه مطالعات باستانشناسی در بمپور میگوید: «پیش از این بئاتریس دکاردی و توزی و همچنین اشتاین کاوشهایی را بین سالهای 1930 تا 1960 در بمپور، دامین و خوران انجام دادند که نتایج خوبی هم از این کاوشها بدستآمد. من در سال 1381 نخستین بررسی و شناسایی منطقه را در محدودهای حدود 55 کیولمتر انجام دادم. پس از آن مهدی رهبر کاوشهایی را در منطقه بمپور آغاز کرد و همچنین دکتر منصور سجادی نیز کاوشهایی را در محوطه باستانی قلعه بمپور انجام داد.»
وی در ادامه گفت: «پیش از این درخواست لایهنگاری در محوطه چاه حسینی را داده بودم. به اعتقاد من این محوطه پتانسیلهای خوبی برای تاریخگذاری دقیق منطقه دارد و حتی میتوان دورههای مختلف را در آن دید. این لایهنگاری میتواند موارد مشکوکی را که به خصوص دکاردی به آن اشاره کرده از بین ببرد.»
آنچه تا کنون از بررسیها و کاوش در منطقه بمپور بدستآمده گواه بر این ادعاست که مردمان ساکن در این منطقه مهارت خوبی در سفالگری داشتهاند. از آثار بدستآمده، چه به صورت سفال و یا سنگ صابون میتوان به تشابه فرهنگی بمپور و جیرفت اشاره کرد.
مرتضوی درباره اهمیت این محوطه گفت: «تاریخگذاری بمپور بر اساس کاوشهای باستانی اشتاین در محوطهای به نام "امالنار" در کشور عمان صورت گرفته است. پس از کاوش در عمان اشتاین به بمپور آمد و آثاری را کشف کرد که با محوطه امالنار مشابهت داشت و به این ترتیب بر اساس این تشابه فرهنگی تاریخگذاری بمپور انجام گرفت.»
کشف آثار مشابه امالنار و بمپور نشان از تبادلات فرهنگی دو منطقه دارد. این که گفته میشود بمپور با حوزه خلیج فارس نیز در ارتباط بوده است را میتوان از یافتههای باستانشناسی دو منطقه امالنار و بمپور بررسی کرد.
محوطه باستانی بمپور امروز بخش فراموش شده باستانشناسی ایران است. هرچند گاهی مرتگران به بمپور سر میزنند و قلعه این منطقه باستانی را مرمت میکنند، اما حجم عظیم اطلاعات نهفته در خاک این منطقه میتواند بخشی از نیازها و سئوالهای باستانشناسی را در زمینه نخستین شهرهای ایران باستان، پاسخگو باشد.
منبع: chn.ir
گفت و گو
