پشت پرده زمامداران

وقتی تانک‌های ارتش چین 20 سال قبل وارد میدان تیان‌آن‌من شدند تا جنبش اعتراض‌آمیز دانشجویی که تمام دنیا را به خود مشغول کرده بود، در هم بشکنند، نبرد آنها علاوه بر تعیین سرنوشت معترضان، آینده سیاسی ژائو ژیانگ، رهبر وقت حزب کمونیست چین که سعی داشت مانع خونریزی در تیان‌آن‌من شود را هم تغییر داد.

ژائو که در برابر فشارهای رقبای تندرو و سرسختش در محاق قرار گرفته بود، پس از این ماجرا از قدرت عزل شد و تحت بازداشت خانگی قرار گرفت. او که یکی از معماران اصلی اصلاحات در ساختار اقتصادی چین بود تا زمان مرگش در سال 2005 میلادی 16 سال را عملا در زندان به سر برد. به ندرت اجازه می‌یافت از خانه‌اش که در یکی از کوچه‌های خلوت و کم تردد پکن، پایتخت چین بود، خارج شود و اکثر وقتش را به باغبانی و تمرین گلف در محوطه حیاط خانه‌اش می‌گذراند.

با این حال همین هفته گذشته بود که مشخص شد ژائو با وجود تاثیری که حادثه تیان‌آن‌من بر حیات سیاسی او داشت هیچ‌گاه از فکر کردن به آن دست نشسته بود. او به رغم آن که خانه‌اش تحت نظارت دائمی قرار داشت شروع به ثبت و ضبط روند تحولات در کانون‌های قدرت حزب کمونیست در ماه‌های منتهی به اعتراضات سیاسی کرده و جالب‌تر آن که این مجموعه را به خارج از چین منتقل کرده بود.

کتاب «زندانی نظام: نوشته‌های مخفیانه ژائو ژیانگ» که ماه جاری منتشر شد دریچه‌ای به تحولات داخلی یکی از غیرشفاف‌ترین حاکمیت‌های دنیای معاصر می‌گشاید. این اولین موردی است که یکی از مقامات ارشد چین  ژائو، رهبر حزب کمونیست و عالی‌ترین مقام کشور بود  با وضوح و شفافیت در مورد زندگی خصوصی زمامداران چین زبان به افشاگری گشوده است.

این کتاب در عین حال قرائتی جدید از حوادث میدان تیان‌آن‌من که به مرگ صدها تن و بازداشت و زندانی شدن بسیاری از مخالفان منجر شد، به دست می‌دهد. ژائو در این کتاب به منازعه قدرت پس پرده در سلسله مراتب حزب کمونیست مقارن با شکل‌گیری بحران تیان‌آن‌من پرداخته است.

به گفته ژائو اولویت اصلی حزب کمونیست در زمان وقوع حوادث تیان‌آن‌من نه سرکوب شورش و طغیان مخالفان که پایان دادن به منازعه قدرت بین محافظه‌کاران و جناح لیبرال درون حزب بود. تندروها سال‌ها بود مترصد خارج کردن قطار اصلاحات اقتصادی و اجتماعی به حرکت درآمده توسط ژائو از مسیرش بودند و طغیان تیان‌آن‌من بهانه لازم را به آنان داد. آنان می‌خواستند ماشین زمان را در چین به عقب ببرند.

نقطه عطف داستانی که ژائو نقل می‌کند نشستی است که عصر روز 7 می 1979 در منزل شخصی دنگ شیائوپنگ، سلف او و معمار اصلی اصلاحات اقتصادی ‌ اجتماعی چین برگزار شد. ژائو در این نشست خواستار خودداری دولت از برخورد خشونت‌آمیز تظاهرکنندگان شد و پیشنهاد داد به جای سرکوب مخالفان راه‌های دیگر تنش‌زایی آزموده شوند. اظهارات او با مخالفت دو تن از تندروها مواجه شد که زبان به انتقاد از سیاست‌های دولت گشودند.

تصمیم نهایی با دنگ بود که عاقبت با برقراری حکومت نظامی در پکن و ورود نیروهای ارتش به پایتخت موافقت کرد. لحظه سرنوشت‌ساز برای ژائو فرا رسیده بود تا حزب در عالی‌ترین سطوح خود دچار شکاف شود. او به عنوان عالی‌ترین مقام حزب حاضر به امضای صورتجلسه  که در واقع فرمان سرکوب دانشجویان مخالف بود  نشد.

پایان عصر ژائو

هر چند ژائو می‌دانست پرونده سیاسی او بسته شده اما برای جلوگیری از خونریزی به تیان‌آن‌من رفت تا با نمایندگان دانشجویان صحبت کند. لی‌پنگ، نخست‌وزیر وقت که رقیب اصلی ژائو تلقی می‌شد در ابتدا با او بود اما وقتی آنها در حلقه محاصره دانشجویان قرار گرفتند، محل را ترک کرد.

ژائو با چشم‌های اشک‌آلود و صدایی گرفته با بلند‌گویی دستی از دانشجویان خواست برای جلوگیری از بروز حادثه‌ای جدید هر چه زودتر تیان‌آن‌من را ترک کنند. اندکی از دانشجویان حاضر به توصیه او عمل کردند اما اکثرشان ماندند تا این که دو هفته بعد تانک‌های سربازان برای پایان دادن به اعتراض آنها وارد عمل شدند.

وقتی ارتش به تیان‌آن‌من حمله کرد او به همراه اعضای خانواده‌اش در حیاط خانه نشسته بود و صدای مسلسل‌ها را به وضوح می‌شنید. عاقبت آنچه او سعی داشت مانع از وقوعش شود به وقوع پیوسته بود.

او به ظاهر ثبت و ضبط وقایع منتهی به ماجرای تیان‌آن‌من و برکناری‌اش را از سال 2000 میلادی شروع کرده بود. او کتابش را روی نوارهای کاستی که در ظاهر قصه‌های کودکان روی‌شان ضبط شده بود، قرائت کرده بود. او نوارها را برای حفظ ترتیب‌‌شان شماره‌گذاری کرده بود. ژائو پس از پایان ضبط خاطراتش درصدد دریافت راهی برای رساندن آنها به دوستان مورد اعتمادش برآمد.

هر وقت یکی از این دوستان مورد اعتماد به دیدار او می‌آمد تعدادی از نوارها را از خانه ژائو خارج می‌کرد. چند نوار اول به گفتگوهای ژائو با دوستانش اختصاص یافته اما در ادامه او به تنهایی صحبت می‌کند؛ گویی در حال روخوانی متنی از پیش نوشته است.

ساختار قدرت به هم ریخته

قدرت در حزب کمونیست چین براساس اظهارات ژائو در هم ریخته است. دنگ در روایت ژائو، فردی دچار تناقض شخصیتی است که به او برای پیشبرد هر چه سریع‌تر برنامه‌های اقتصادی فشار وارد می‌آورد در عین حال هوادار سرکوب هر اعتراضی به عملکرد حزب کمونیست بود.

دنگ در اغلب موارد فردی به تصویر کشیده شده که نه زمامداری قدرتمند و بلامنازع که هویتی فاقد قدرت تصمیم‌گیری و خلاقیت است و تابع نظرات و پیشنهادات اطرافیانش است.

ژائو پس از آن که تحت بازداشت خانگی قرار گرفت روز و شب‌های خود را به بررسی عملکرد گذشته‌اش می‌گذراند. تلاش‌های مکرر او برای لغو بازداشت خانگی‌اش همیشه به در بسته می‌‌‌خورد. مخالفان عاقبت در به سکوت واداشتن و انزوای کامل او به موفقیت دست یافتند. او خسته و تنها عاقبت تصمیم گرفت بیشتر وقت خود را به ثبت و ضبط خاطرات دوران زمامداری‌اش اختصاص دهد.

چیزی که ژائو در روایت خود توصیف می‌کند هنوز هم پابرجاست. رهبران چین اگر چه همچنان سرگرم توسعه اقتصادی هستند اما هر اعتراضی را در نطفه خفه می‌کنند. در ماه‌های پایانی سال گذشته 300 فعال سیاسی در شصتمین سالگرد اعلامیه جهانی حقوق بشر اقدام به امضای نامه‌‌ای سرگشاده کرده و خواستار انجام اصلاحات پایدار در کشور شدند.

زمامداران چین به همان سیاق همیشگی خود به این درخواست پاسخ دادند. امضا‌کنندگان نامه دستگیر شده و مورد استنطاق قرار گرفتند. لیو جیابائو، از فعالان سیاسی چین که در اعتراض دانشجویان در تیان‌آن‌من حضور داشت هم در بین دستگیرشدگان بود.

ژائو در پایان روایت خود تاکید می‌کند چین برای هماهنگ شدن با تحولات دنیای مدرن باید به دموکراسی پارلمانی تبدیل شود. ژائو پرچمدار توسعه اقتصادی چین بود اما در انتها به این نتیجه رسید که دستیابی به این هدف در غیاب اشاعه مردمسالاری بی‌فایده است. جلوگیری از شکل‌گیری تیان‌آن‌منی دیگر منوط به توفیق چین در عمل به این توصیه است.

منبع‌:‌تایمز