در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
جدال نظرسنجیها
گروه سیاسی: اعلام نتایج نظرسنجیهای مختلف که در روزهای پایانی تبلیغات انتخابات ریاست جمهوری صورت میگیرد، بیشتر به یک شگرد تبلیغاتی تبدیل شده تا این که یک کار کارشناسی و علمی باشد.
طرفداران یک کاندیدا اعلام میکنند که براساس نتایج نظرسنجیها، کاندیدای مورد حمایتشان با اختلاف زیاد نسبت به دیگر کاندیداها پیش است و در همین حال طرفداران کاندیدای دیگر اعلام میکنند آرای نامزدشان در روزهای اخیر با جهشی چشمگیر از دیگران فاصله گرفته و گوی سبقت را از دیگران ربوده است، اما این که تا چه میزان چنین آمار و ارقامی با واقعیت منطبق است و نتایج انتخابات تا چه حد با نتایج این نظرسنجیها مطابقت دارد، مسالهای است که جای سوال دارد.
نظرسنجی تنها طراحی چند سوال و پرسیدن آنها و سپس ارائه نتایج با جدول و توضیحات نیست، بلکه چه در سطح خرد و چه در سطح کلان که به شکل ملی یا بینالمللی انجام میشود، دارای فرایند و اصول خاص و ثابتی است که رعایت نکردن آنها میتواند کل نتایج به دست آمده را زیر سوال ببرد. به بیان دیگر مراحل نظرسنجی علمی شامل انتخاب موضوع، تعیین جامعه آماری، تهیه پرسشنامه و سپس تحلیل پاسخنامههاست که اگر در هریک از مراحل اشتباهی صورت گیرد، نتایج غلطی به دست میآید، بنابراین انجام نظرسنجی بدون در اختیار داشتن یک تیم فنی و حرفهای مقدور نیست.
در کشور ما چند نهاد محدود برای انجام نظرسنجی علمی وجود دارند که یکی از آنها مرکز مطالعات و سنجش صدا و سیماست؛ اما از آنجا که این موسسات بسیار معدود هستند و نتایج نظرسنجیآنها در برخی زمینهها از جمله انتخابات، به صورت عمومی منتشر نمیشود، در سالهای اخیر شاهد انواع و اقسام نظرسنجی از سوی سایتها و خبرگزاریها هستیم. ضمن این که نظرسنجی از طریق پیام کوتاه نیز در حال حاضر، یکی از روشهای مرسوم نظرسنجی است که البته نتایج به دست آمده از این روشها با توجه به جامعه محدود آماری آنها، چندان قابل اعتنا نیست.
این روزها با توجه به نزدیکی به انتخابات ریاست جمهوری دهم، گمانهزنیها و نظرسنجیهای زیادی درباره نتایج این انتخابات از سوی گروهها و احزاب سیاسی و برخی تشکلهای مردمی منتشر میشود؛ اما اگر به نتایج این نظرسنجیها نگاهی بیندازیم، آنچه بیش از همه جلب توجه میکند، این است که در هیچیک از گروهها دیده نمیشود که نامزد دیگری در فهرست نظرسنجی آنها دارای بیشترین آرا باشد و آنچه غالب است این که در نظرسنجی هر سایتی، کاندیدای مورد حمایت گردانندگان آن سایت دارای بیشترین رای است. میتوان گفت مجموعهای از همین مسائل باعث شده است تا در کشور ما، نتایج نظرسنجیها آنچنان قابل اعتنا نبوده و معمولا نیز آنچه پس از انتخابات واقع میشود کمتر مطابق با آن چیزی است که در نظرسنجیهایی اینچنین به دست آمده است.انتخاب و نوع ادبیات سوالات پرسشنامه نیز میتواند تاثیر بسزایی در نتیجه آن داشته باشد،به عنوان مثال چندی پیش در آمریکا نظرسنجی صورت گرفت با این سوال که، آیا با هدف صرفهجویی در مصرف بنزین با افزایش تدریجی بهای آن از 5 سنت تا 50 سنت موافقید؟ 65 درصد از پاسخها منفی بود اما مدتی بعد نظرسنجی دیگری صورت گرفت با این سوال «آیا بهتر است مردم آمریکا مجبور باشند به نفت و بنزین کشورهای خارجی وابسته باشند یا با افزایش تدریجی بهای بنزین، مصرف آن را محدودتر کرد، شما به عنوان یک آمریکایی کدام را ترجیح میدهید؟»
این بار 71 درصد پاسخگوها با افزایش تدریجی بهای بنزین موافقت کرده بودند! بر این اساس طراحی پرسشنامه امری است که متخصصان خود را دارد و تنها پژوهشگران حرفهای میتوانند ابعاد مختلف یک سوال را ارزیابی و یک سوال را به صورت خنثی و در جهت اهداف پروژه طراحی کنند. از طرفی معمولا برای سوالهای کلیدی سوالی به شکلی دیگر در داخل پرسشنامه گنجانده میشود تا از دریافت بدون انحراف پاسخ صحیح اطمینان حاصل شود و نکته مهمتر بعدی این است که پرسشنامه باید از نظر روایی و اعتبار مورد سنجش قرار گیرد. روایی پرسشنامه با بررسی کارشناسان فنی آن مبحث و همینطور استادان روش تحقیق مورد سنجش و بررسی قرار میگیرد.
نتایج خیلی از نظرسنجیها قابل اعتماد نیست
دکتر ناصر جمالزاده، استاد دانشگاه امام صادق در این زمینه عقیده دارد که غالب نظرسنجیهایی که در ایران صورت میگیرد چون مبتنی بر سلیقه و به صورت حزبی است، سعی دارد یک گرایش خاص را برجسته کند و نتایج آن قابل اتکا و اعتماد نیست.این استاد رشته علوم سیاسی افزود: نظرسنجیهای حزبی نتیجهای جز مطابق خواسته آن گروه و حزب خاص ندارد. وی با اشاره به نظرسنجیهای سایتهای اینترنتی مختلف سیاسی که خودشان نیز به نوعی مربوط به طیفهای مختلف هستند، تاکید کرد: قطعا نتیجه و دلخواه این سایتها از آنجایی که مراجعهکنندگان به آنها نیز به نوعی تعلق خاطر به این گروهها دارند، نتیجهای مشخص و به نفع همان طیف دارد.
دکتر جمالزاده با تاکید بر اینکه در ایران موسسات پژوهشی که براساس استانداردهای لازم نظرسنجی انجام دهند وجود ندارد، خاطرنشان کرد: چنانچه سوالات دقیق تنظیم شود و مبتنی بر گرایش خاصی نباشد و به صورت جهتدار تهیه نشود، قطعا پاسخ به سوالات و جوابها بدون جهت میتواند نشاندهنده یک آمار باارزش باشد.
وی افزود: در یک تحقیق علمی نمونه آماری که گویای طبقات اجتماعی است، از طیفهای مختلف اجتماعی از کارگر، کارمند، دانشگاهی و خانهدار و ... در سطح ملی باید استفاده کرد و نمیتوان نظرسنجیها را مربوط به کاربران اینترنتی که از اقشار باسواد و خاص جامعه هستند یا مربوط به یک نمونه آماری محدود در یک شهر خاص هستند درنظر گرفت.دکتر جمالزاده گفت: ضمن اینکه چون نتایج نظرسنجی حساب احتمالات است و حداکثر میتواند به ما بگوید که احتمالا فلان کاندیدا پیروز انتخابات خواهد بود، بنابراین در حد احتمالات ارزش دارد. وی با اشاره به اینکه ممکن است در زمان انتخابات و به خاطر بروز یک مساله خاص رای اکثر مردم نیز تغییر کند، افزود: نمیتوان به استناد احتمالات حکم قطعی صادر کرد و براساس آن مثلا بعد از انتخابات، نتایج انتخابات را زیر سوال برد.
نظرسنجی قواعدی دارد
دکتر لطفالله فروزنده، قائممقام مرکز پژوهشهای مجلس نیز در گفتگو با «جامجم» با اشاره به ضرورت رعایت اصول علمی در نظرسنجیها گفت: نظرسنجی قواعدی از نظر علمی دارد و یکی از مسائل بسیار حائز اهمیت در انتخابات نمونه و جامعه آماری است.
وی روش نمونهگیری و حجم نمونه را از مسائل حائز اهمیت در نمونهگیری خواند و گفت: برای بالا بردن صحت نمونهگیریها باید کار حرفهای و علمی انجام شود و آزمونهای مختلفی برای اعتبار و روایی یک نمونهگیری صورت گیرد. فروزنده در ادامه با اشاره به نظرسنجیهایی که از طریق اینترنتی انجام میشوند، گفت: طبیعتا در این نظرسنجیها به جای این که جامعهای معرف در اختیار داشته باشیم به یک جامعه محدود دسترسی داریم که نتایج چنین نظرسنجیهایی به کل جامعه قابل تعمیم نیست.
وی با اشاره به اعلام نتایج برخی نظرسنجیها در ایام انتخابات گفت: ما چند موسسه رسمی داریم که در همه انتخاباتها نظرسنجی میکنند و این موسسات هرگز حاضر نیستند که اعتبار خود را با اعلام نتایج غیرصحیح به نفع کسی زیر سوال ببرند، اما برخی سایتهای غیررسمی در زمان تبلیغات، برای روحیه دادن خود با انتشار برخی نظرسنجیها، کاندیدای مورد حمایت خود را دارای بالاترین رایها نشان میدهند. وی درخصوص این که چرا نتایج نظرسنجیها در کشور معمولا با آنچه به وقوع میپیوندد همخوانی ندارد، گفت: دلیل این مساله این است که معمولا فضای انتخابات در سه چهار روز آخر متحول میشود و این در حالی است که برای یک نظرسنجی حداقل پنج شش روز زمان لازم است و حداقل یکی دو روز نیز برای تحلیل دادهها زمان لازم است، از همین رو معمولا نمیتوان آن تحولات روزهای آخر را در نظرسنجیها اعمال کرد.
برخی نظرسنجیها قابل تعمیم نیست
دکتر کاووس سیدامامی، استاد جامعهشناسی سیاسی دانشگاه امام صادق در گفتگو با «جامجم» درخصوص نظرسنجیهای اینترنتی گفت: اینگونه نظرسنجیها صرفا دیدگاه کسانی است که از آن سایت بازدید میکنند بنابراین این نتایج قابل تعمیم به جمعیتهای بزرگ نبوده و فقط به جمعیت استفادهکنندگان آن سایت خاص قابل تعمیم است.
وی درخصوص نظرسنجیهای تلفنی نیز گفت: این نظرسنجیها در همه جای دنیا مرسوم است به شرطی که نمونهای که به آنها تلفن میشود از لحاظ علمی یک نمونه معرف باشد و میتوان گفت که تنها راه ممکن نیز برای رسیدن به یک جمعیت بزرگ همین باشد. سیدامامی در ادامه افزود: آنچه نظرسنجیهای تلفنی در ایران را از همین نوع نظرسنجی در کشورهای غربی متمایز میکند، این است که در این کشورها موسسات نظرسنجی مستقل فعالیت میکنند، این موسسات عهدهدار نظرسنجیهای انتخاباتی هستند و معمولا کار خود را با دقت بسیار بالا انجام میدهند. وی به موسسات نظرسنجی بزرگی چون گالوپ و هریس در آمریکا اشاره کرد و ادامه داد: این موسسات کار خودشان را فارغ از فشارهای سیاسی و احزاب و گروهها، به صورت مستقل انجام میدهند و بنابراین اگر نتایج این نظرسنجیهای موسسات مختلف را مقایسه کنیم، میبینیم که نتایج آنها تفاوتی در حد یک یا دو درصد داشته و بسیار به هم نزدیک هستند. سیدامامی افزود: نظرسنجیهای انتخاباتی عمدتا تلفنی انجام میشوند و با توجه به اینکه اکثر مردم به تلفن دسترسی دارند، یک نمونه تصادفی معرف از همه شماره تلفنها در سراسر کشور تهیه میشود و به همه آنها زنگ میزنند و نظر مردم را در مورد کاندیدای مورد حمایتشان سوال میکنند که نتایج هم معمولا دقت بالایی دارند.
این استاد جامعهشناسی سیاسی در ادامهبه وضعیت نظرسنجیها در ایران اشاره کرد و گفت: در کشور ما معمولا چنین موسسات نظرسنجی مستقلی که با بودجه خود بتوانند کار کنند وجود ندارد و آنهایی که بودجه دارند نیز عمدتا دولتی هستند که مهمترین آنها متعلق به صدا و سیماست. سیدامامی در ادامه گفت: البته این موسسات در مواقع لازم میتوانند نظرسنجیهای علمی و بسیار دقیق انجام دهند که در این خصوص صدا و سیما این کار را انجام میدهد، اما این که نتایج این نظرسنجیها اعلام شود یا خیر بحث دیگری است و ممکن است این نتایج اعلام نشود و فقط برای خواص اعلام شود.
وی با اشاره به نظرسنجیهایی که از سوی جناحها و تشکلهای حامی کاندیداها انجام میشود، نیز گفت: اغلب این نظرسنجیها جهتدار است و در آنها سعی میشود کاندیدای مورد حمایت حزب مورد نظر، پیروز میدان جلوه داده شود و درواقع از نظرسنجی به عنوان وسیلهای برای روحیه دادن به کاندیدای مورد حمایتشان استفاده میشود. سیدامامی با بیان این که به چنین نظرسنجیهایی نمیتوان زیاد اعتماد کرد، افزود: چنین مسائلی وجه تمایز نظرسنجی در کشور ما و کشورهای اروپای غربی و آمریکای شمالی است.
وی در پاسخ به این سوال که چرا معمولا نتایج نظرسنجیهای علمی نیز با واقعیت مطابقت ندارد، گفت: کار نظرسنجی، سنجش نظر مردم در یک مقطع زمانی خاص است و زمان در تغییر آرای مردم بسیار موثر است. وی افزود: اگر نتایج بعد از مدتی طور دیگری رقم زده میشود، میتواند به این دلیل باشد که نظر مردم در این مدت تغییر کرده است. سیدامامی با بیان این که در کشور ما در زمان انتخابات، همه چیز در همان دوره تبلیغات قبل از انتخابات اتفاق میافتد، افزود: در این بازه زمانی، هفته به هفته و حتی روز به روز نظر مردم تغییر میکند. وی در ادامه تاکید کرد: اگر نظرسنجی درست و علمی انجام شود نتایج آن تا حدود زیادی مطابق با واقعیت خواهد بود.
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
