بن‌بست دلار در تنگه هرمز

به‌تدریج تقریبا همه واردکنندگان نفت از این رویه پیروی کردند و همین روند باعث شد بسیاری از بازارهای کالایی دیگر با دلار قیمت‌گذاری شود. در نتیجه، تقاضای مصنوعی جهانی برای دلار تضمین و جایگاه این ارز در اقتصاد بین‌الملل تقویت شد.  پترودلار مزایای مهمی برای اقتصاد آمریکا به‌همراه داشت. نخست آن‌که تقاضای دائمی برای دلار در سطح جهانی ایجاد می‌کرد. زیرا تقریبا همه کشورها برای خرید نفت به این ارز نیاز داشتند و ناچار بودند ذخایر دلاری خود را افزایش دهند. در چنین شرایطی حتی بدون ارتباط مستقیم با اقتصاد آمریکا نیز دلار همواره خریدار داشت و ارزش آن تقویت می‌شد. مزیت دیگر برای دولت آمریکا، امکان تأمین مالی ارزان بود. زیرا درآمدهای نفتی کشورهای صادرکننده دوباره به بازارهای مالی آمریکا بازمی‌گشت و برای خرید اوراق بدهی این کشور استفاده می‌شد. این چرخه به آمریکا اجازه داد با نرخ بهره پایین بدهی‌های عظیم خود را تأمین کند؛ مزیتی که از آن به‌عنوان «امتیاز گزاف» یاد می‌شود.  در کنار این موضوع، ساختار پترودلار باعث شد آمریکا بتواند بدون نگرانی جدی از کسری تجاری، مصرفی فراتر از تولید خود داشته باشد. جهان برای تأمین انرژی خود به نگهداری دلار نیاز داشت و همین امر عدم تعادل تجاری آمریکا را جذب می‌کرد. به این ترتیب پترودلار در نیم‌قرن گذشته یکی از ستون‌های اصلی قدرت مالی آمریکا به‌شمار می‌رفت.  با این حال، تحولات ژئوپلیتیک، تغییر الگوهای تجارت انرژی و ظهور قدرت‌های اقتصادی جدید نشانه‌هایی از فرسایش تدریجی این سازوکار را آشکار کرده است. افزایش معاملات نفتی با ارزهای غیردلاری، به‌ویژه در تعاملات میان اقتصادهای نوظهور و تلاش کشورهایی مانند چین و روسیه برای متنوع‌سازی ذخایر ارزی از جمله عواملی هستند که فشار بر نظام پترودلار را افزایش داده‌اند. در کنار این روندها، کاهش سهم دلار در ذخایر ارزی جهان و گرایش بانک‌های مرکزی به دارایی‌هایی مانند طلا نیز بیانگر تغییرات ساختاری در نظام پولی بین‌المللی است. با این حال، افول پترودلار نه یک فروپاشی ناگهانی بلکه فرآیندی تدریجی و چندلایه است که دربستر گذاربه نظمی چندقطبی دراقتصاد جهانی معنا پیدا می‌کند. آمریکا از این «امتیاز ویژه» استفاده و دلار را از طریق تحریم‌های یکجانبه غیرقانونی به سلاح تبدیل کرد به‌طوری که تحریم‌های یکجانبه‌ای را علیه یک‌سوم از کل کشورهای جهان، از جمله ۶۰ درصد از کشورهای کم‌درآمد اعمال کرده است. 
   
طلا جلوتر از دلار ایستاد 
داده‌های جدید نشان می‌دهد نظام پولی و مالی بین‌المللی در حال تجربه تغییراتی قابل توجه است. روند دلارزدایی در برخی کشورها با سرعت بیشتری دنبال می‌شود و بسیاری از دولت‌ها برای تنوع‌بخشی به ذخایر ارزی خود به‌سمت دارایی‌های جایگزین حرکت کرده‌اند. براساس داده‌های صندوق بین‌المللی پول، سهم دلار در ذخایر ارزی جهان به حدود ۵۵ درصد و در برخی برآوردها به حدود ۴۰درصد کاهش یافته است؛ رقمی که پایین‌ترین سطح در چند دهه گذشته محسوب می‌شود. این سهم در سال ۲۰۰۰ حدود۷۱درصد بود. درمقابل، ارزهایی مانند یورو با سهم ۲۰درصد و رنمینبی چین با حدود ۲.۲درصد در حال تثبیت جایگاه خود هستند.  همچنین برای نخستین بار در تاریخ، طلا از نظر ارزش ذخایر رسمی از دلار پیشی گرفته است. ارزش ذخایر طلای بانک‌های مرکزی به ۳.۷۸تریلیون دلار رسیده و از دارایی‌های دلاری که حدود ۳.۷۳تریلیون دلار برآورد شده فراتر رفته است. از سال ۲۰۲۲ تاکنون ذخایر طلای بانک‌های مرکزی سه برابر شده، در حالی که دارایی‌های دلاری حدود ۳۰۰میلیارد دلار کاهش یافته است. 
   
گام‌های تازه برای جایگزینی پترویوآن 
در همین رابطه رویترز در گزارشی نوشت که چین با همکاری کشورهای حاشیه خلیج فارس گام‌هایی برای جایگزینی پترویوآن به‌جای پترودلار برداشته است. این تحول در شرایطی مطرح شده که برخی تحلیلگران معتقدند تحولات منطقه، به‌ویژه جنگ اخیر با ایران، روند کاهش وابستگی به دلار در تجارت نفت را تسریع کرده است. روزنامه فایننشال تایمز نیز در تحلیلی اعلام کرد که این تحولات می‌تواند سنگ‌بنای نظام پترودلار را تحت فشار قرار دهد.  در همین راستا و براساس گزارش رسانه‌های بین‌المللی از جمله رویترز و بلومبرگ، در ۲۵فروردین ۱۴۰۵ (۱۳آوریل ۲۰۲۶) و در جریان همایش تجاری چین و امارات در پکن، دو کشور ۲۴تفاهم‌نامه همکاری اقتصادی و تجاری امضا کردند. محور اصلی این توافق‌ها گسترش تسویه حساب‌های مالی با پول‌های محلی، از جمله یوآن و درهم، در معاملات انرژی اعلام شد. در بیانیه پایانی این همایش نیز بر تأمین پایدار نفت و عادی‌سازی تسویه‌حساب‌های مالی با یوآن تأکید شده است.  شبکه سی‌ان‌بی‌سی عربی نیز به نقل از منابعی در وزارت نفت چین گزارش داد که مکانیسم تسویه مالی با یوآن برای نفت وارداتی از کشورهای حاشیه خلیج فارس وارد فاز اجرایی شده است. براساس این گزارش، حجم معاملات پایلوت یوآن در برابر درهم امارات در سه ماهه نخست سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۳۰۰درصد افزایش یافته است. 
   
ایران با اهرم تنگه هرمز، معادله دلار را بر هم زد 
همچنین رویترز گزارش داد که برخی شرکت‌های پالایش نفت هند برای تسویه محموله‌های نفت ایران که تحت معافیت تحریم‌های آمریکا خریداری شده‌اند، از یوآن چین استفاده کرده‌اند. این درحالی است که پس از بستن تنگه هرمز، مهم‌ترین گلوگاه ترانزیت نفت در جهان، ایران بازارهای جهانی انرژی را مختل و مستقیما با پترودلار مقابله کرده است. در این راستا، ایران خواستار آن شد که کشتی‌های عبوری از این تنگه، نفت خود را به‌جای دلار با پول چین بفروشند. این اقدام، پایه‌های پترودلار را که منبع تأمین مالی و نظامی‌گری آمریکا بود سست کرده است. 
   
امارات، آمریکا را تهدید کرد 
حالا براساس گزارش روزنامه وال‌استریت ژورنال، امارات متحده عربی که در پی حملات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دچار آسیب به زیرساخت‌های نفتی و اختلال در ترافیک تنگه هرمز شده، درخواست یک خط اعتباری مالی از آمریکا را مطرح کرده است. امارات با اشاره به این‌که ممکن است به حمایت مالی فوری از طرف آمریکا نیاز داشته باشند، به آمریکا اعلام کرد که اگر دلار کافی برای این کشور تأمین نشود، مجبور خواهد شد نفت خود را به یوان یا ارزهای دیگر بفروشد و معاملات خود را با ارزهای دیگر غیر از دلار انجام دهد. این تهدید ضمنی که از سوی یک متحد آمریکا مطرح می‌شود در صورت عملی شدن می‌تواند به جایگاه دلار در اقتصاد نفتی جهان ضربه بزند. درحال حاضر حدود ۲۰درصد از تجارت نفت جهان با ارزهای محلی انجام می‌شود و کشورهایی مانند چین، روسیه، هند و برزیل در خط مقدم این تغییر قرار دارند. این کشورها توافق‌نامه‌های متعددی برای انجام تجارت با ارزهای غیردلاری امضا کرده‌اند و برخی تحلیلگران معتقدند تنش‌های منطقه‌ای می‌تواند به‌عنوان عاملی برای تسریع گذار از پترودلار به پترویوآن عمل کند. هرچند گسترش ایده پترویوآن تنها یک تغییر فنی در سازوکارهای پرداخت محسوب نمی‌شود بلکه نشانه‌ای از حرکت تدریجی اقتصاد جهانی به سوی نظام مالی چندقطبی است؛ روندی که می‌تواند نقش دلار در بازار جهانی نفت را به تدریج کمرنگ‌تر کند. 

افزایش سهم یوآن در تجارت نفت 
اطلاعات منتشر شده از سامانه رهگیری تراکنش‌های مالی سوئیفت نشان می‌دهد سهم یوآن از کل تسویه‌های تجارت نفت جهان در ماه مارس ۲۰۲۶ به بیش از ۱۴درصد رسیده و این ارز پس از دلار در جایگاه دوم قرار گرفته است. کارشناسان این روند را نتیجه پذیرش تدریجی یوآن در میان صادرکنندگان بزرگ نفت می‌دانند. در این میان نقش ایران به‌عنوان محور و موتور محرکه این تحول بی‌بدیل بوده است. براساس داده‌های مؤسسه کپلر نیز از دی‌ماه ۱۴۰۴ (ژانویه ۲۰۲۶) تمام محموله‌های نفتی ایران به چین با واحد پول یوآن تسویه شده است. درهمین حال، شرکت آرامکوی عربستان اعلام کرد حدود ۴۵درصد از نفت صادراتی خود به چین را با یوآن تسویه می‌کند؛ رقمی که در پایان سال گذشته میلادی حدود ۱۵درصد بود.  تحلیلگران ارشد وال‌استریت در یادداشت‌هایی هشدار داده‌اند که مهم‌ترین دستاورد نفت برای آمریکا، یعنی تسلط دلار بر تجارت جهانی، در حال نابودی است. تحلیلگران معتقدند جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران بزرگ‌ترین اشتباه راهبردی واشنگتن در خاورمیانه بود که به‌جای مهار تهران، به شتاب‌دهنده تاریخی جایگزینی پترویوآن به‌جای پترودلار تبدیل شد. تشدید تنش‌ها در تنگه هرمزوانسداد این آبراه حیاتی در ماه‌های اخیر، کشورهای حاشیه خلیج ‌فارس رابه این جمع‌بندی رساند که ادامه وابستگی ۱۰۰درصدی به دلار،امنیت ملی و اقتصادی آنها را باریسک‌های جبران‌ناپذیری روبه‌رو خواهد کرد.