jamejamonline
دانش عمومی کد خبر: ۱۳۲۹۸۲۵   ۱۱ مرداد ۱۴۰۰  |  ۱۵:۰۰

نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد عالم گیری کووید 19 موجب رونق‌ها و رکودهای جالب توجهی در الگوی همکاری‌های علمی میان محققان کشورهای مختلف شده است

همکاری‌ های علمی در عصر کرونا

از بیرون که به درهای بسته آزمایشگاه‎ها در دانشگاه‎ها و پژوهشکده‎ها نگاه می‎کنیم، همه‎چیز به‎نظر سری و محرمانه است.

کارکنان این آزمایشگاه‎ها وقتی برای استراحت یا خوردن غذا بیرون می‎آیند هم غرق در افکارشان هستند و اغلب با دیگر همکاران خود در همان مؤسسه یا دیگر دانشگاه‎ها ارتباط مؤثری ندارند.

پژوهشگران و دانشمندان ترجیح می‎دهند پروژه‎هایشان را به‎تنهایی جلو ببرند تا جایزه، اعتبار پژوهشی و ارتقای رتبه را از آن خود کنند.

چنین فضای بی‎روح و وجود چنین شکافی در سیستم تشویق و پاداش دنیای علم، طبیعی است پژوهشگران جوان و سرشار از ایده‎های نو را با خلاقیت کم و به‎شدت اهل رقابت بار بیاورد.

نتیجه آن‌هم سرعت آهسته‎تر کشف و پیشبرد مرزهای دانش است اما این نیمه‌خالی لیوان است؛ نیمه‌پر لیوان ره صدساله‌ای است که با آغاز عالم‎گیری کرونا یک‌شبه طی شد.

نحوه واکنش جامعه علمی در زمان عالم‌گیرشدن بیماری‌ها برای دستیابی به موفقیت‎های بزرگ در پزشکی، یافتن روش‎های درمانی و ارائه داروهای موثر در کاهش مرگ‎ومیر و سایر اثرات منفی این دوران، اهمیت بسیار بالایی دارد.

برای مقابله با عالم‌گیر شدن کووید 19 نیز دیدیم که چطور دانشمندان کشورهای مختلف دست‎به‎دست هم دادند تا در سریع‎ترین زمان ممکن واکسن‎ های جدیدی بسازند.

بررسی‎های مختلف نشان می‎دهد با شروع همه‏ گیری کرونا، همکاری‎های بین‌المللی محققان و همکاری افراد با گرایش‎ها و زمینه‎های علمی مختلف در یک مقاله تا حدودی افزایش‌یافته است. از آنجا که هدف نهایی هر پژوهشی به‎کارگیری آن در بهبود کیفیت زندگی انسان‎هاست، پس چرا پیش‌ از این شاهد چنین همکاری‎های گسترده‎ای نبوده‎ایم؟ چرا باید چنین تراژدی عظیمی اتفاق می‎افتاد تا متخصصان رشته‎های مختلف با هم همکاری کنند؟ آیا پیشرفت سریعی که برای مقابله با کووید 19 جریان داشت، برای سایر بیماری‎ها نیز تکرار می‎شود؟ به‎نظر می‎رسد که اگر می‎خواهیم به کشفیات مهمی در حوزه محیط ‎زیست، فضا، آزمایش‎های بالینی و روش‎های درمانی جدید برسیم، وقت آن رسیده است تا دانشمندان و پژوهشگران از منطقه امن‌شان خارج شوند و با همکاری بیشتر با یکدیگر به‎دنبال چاره‎ای باشند برای مشکلاتی که رودرروی همه قرارگرفته است.

چند سال دیگر وقتی به عقب برگردیم و به روند پژوهش‎ها در این روزها نگاه کنیم، ردپای نابسامانی‌های امروز برای همیشه باقی خواهد ماند. اکنون بسیاری از پژوهشگران گرایش خود را تغییر داده و روی مطالعه ویروس کرونا متمرکز شده‌اند.

بسیاری از پژوهشگران سفرهای خارجی‎شان لغو شد، گروه‎هایی هم آزمایشگاه‎های خود را به‎طور موقت تعطیل کردند. بعضی‎ها در کشور دیگری گیر افتادند و اجازه سفر نداشتند، برخی هم به‎علت قرنطینه‎های طولانی نتوانستند فرد کلیدی پژوهش‎هایشان را استخدام کنند.

از سویی لغو جلسات حضوری، کنفرانس‎ها و سمپوزیوم‎ها فرصت تعامل و ارتباط با دیگران را که برای پژوهشگران جوان اهمیت ویژه‎ای دارد از آنها دریغ کرد. از طرف دیگر شوک غیرمنتظره کووید 19 بر بدنه جامعه علمی باعث تغییر نحوه همکاری بین دانشمندان شد.

در طول این عالم‎گیری کمبود آزمایشگاه‎های مرکزی یا محدودبودن‌شان در نقاط خاصی، نیاز دسترسی به داده‎های بیشتر و تخصص‎های مختلف را همه گروه‎های پژوهشی احساس کردند و همین امر آنها را مجاب می‎کند تا برای غلبه بر محدودیت‎ها و چالش‎های موجود، با بیرون از مرزهای کشورشان تعاملات خود را ایجاد و تقویت کنند؛ همچنین اهمیت حفظ یک جامعه علمی مشترک و فراتر از مرزها در زمان همه‎گیری‎ها به‎خوبی خود را نشان داد.

با شروع عالم‎گیری کرونا، پژوهشگران در بسیاری از حوزه‎ها به دنبال ایجاد هم‎افزایی و همکاری با دیگر همتایان خود در دنیا بودند، خواسته‎ای که تا حدی هم برآورده شد.

براساس داده‎هایی که پایگاه نیچر از مقالات با نویسنده‎های چندملیتی به‌دست آورده است، در ماه‎های ابتدایی همه‎گیری همکاری‎های بین‌المللی زیادی درباره مقالات با موضوع ویروس کرونا شکل گرفت. اما با گذشت زمان، تعداد مقالات با همکاری‌های بین‎المللی کاهش یافت.

این اتفاق چالش‎های موجود در همکاری‎های بین‎المللی برآمده از تنش‎های سیاسی دیرینه را می‎تواند تشدید کند؛ به‌ویژه این موضوع درباره همکاری‎های بین چین و ایالات‌متحده نگران‌کننده است. ولی در برابر این موضوع همکاری‎هایی که در آن افراد با گرایش‎ها و زمینه‎های مختلف در کنار هم قرار می‎گیرند، رشد داشته است.

پژوهشگران برای این نوع از همکاری‎ها اصطلاح چتربازی (parachuting) را به کار می‎برند و این پروژه‎ها با خلاقیت بیشتری همراه هستند.

به‌طورکلی اگر بخواهیم به روند همکاری‎های بین‎المللی درباره کووید 19 در سال گذشته میلادی نگاه کنیم، تفاوت چندانی با دیگر حوزه‎های پژوهشی نداشته است. اما مقالاتی که با همکاری‎های بین‎المللی یا با «چتربازی» منتشرشده‌اند، جدیدتر بوده و نوآوری بیشتری داشته‎اند.

رشد همکاری ‎های جهانی

در دهه 1370 شمسی/1990میلادی، بررسی آماری بین دانشمندان آمریکایی نشان می‎داد که حدود یک‎سوم از ترتیب‎دهندگان و پیشگامان همکاری‎های بین‎المللی علمی، اصالتا اهل کشور دیگری هستند و با همکاران خود در آن کشور در ارتباطند.

یک‌سوم دیگر نیز اهل خود آمریکا بودند. از آن زمان تا به‎امروز سفرهای ارزان‎تر و بهبود دنیای ارتباطات دیجیتالی به افزایش همکاری‎های بین‎المللی کمک کرده است.

علاوه ‎بر رشد پایدار همکاری‎های جهانی، سال‎هاست که مقالات با نویسنده‎های چندملیتی بیشتر از مقالات با نویسنده‎های اهل یک کشور، مورد ارجاع قرار می‎گیرند.

برای مثال نتایج پژوهشی در سال گذشته نشان می‎دهد با اضافه‎شدن هر کشور جدیدی در فهرست نویسندگان مقاله، روند ارجاع به آن مقاله به‎طور پیوسته بالا می‎رود البته دانشمندان بر سر رابطه بین این همکاری‎ها و کیفیت مقالات اتفاق‌نظر ندارند. برای نمونه در بررسی دیگری روی مقالات حوزه زیست‌پزشکی، رابطه‎ای بین همکاری‎های بین‎المللی و افزایش دقت یا کیفیت مقالات وجود ندارد.

نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد یکی از عواملی که باعث افزایش همکاری‏های جهانی شده است، ظهور چین به‌عنوان یک ابرقدرت در حوزه پژوهش است.

اگرچه در بیشتر مقالات چینی، نویسنده‎ها همه اهل چین هستند، ولی روند صعودی انتشار تعداد مقالات چین، این کشور را به‎عنوان شریک تحقیقاتی قدرتمندی به پژوهشگران دیگر کشورها معرفی می‎کند البته توجه ویژه‎ای به همکاری‎های بین ایالات‌متحده و چین، به‌عنوان دو ملتی مطرح می‌شود که بیشترین شکوفایی علمی را دارند.

همان‎طور که در نمودارها می‎بینیم، در ماه‎های ابتدایی شروع همه‎گیری کرونا، این دو کشور در ارائه مقالات مربوط به کووید 19 بیش از هر دو کشور دیگری باهم همکاری داشته‌اند. همین‎طور در مورد مقالات مربوط به دیگر رشته‌ها نیز روند مشارکت بیشتری داشتند اما با ادامه روند عالم‎گیری کووید 19، ایالات‌متحده همکاری‌اش را در ارائه مقاله‎های کووید 19 با دیگر کشورها مثل انگلیس جایگزین کرد. به‎این‎ترتیب، سهم چین در مقالات افت کرد.

از این موضوع گذشته دولت چین نیز همزمان پیگیری درباره کووید 19 را محدودتر کرد و ادامه همکاری‎های این دو کشور درباره جریان اطلاعات غلط درباره کرونا ویروس جدید متوقف شد.

تنش‎های سیاسی - جغرافیایی

کاهش همکاری‎های بین چین و آمریکا در تحقیقات کووید 19 تنها بخش کوچکی از همه همکاری‎های پژوهشی بین دو کشور است و کاهش همکاری بین آنها بسیار گسترده‎تر بوده است.

بررسی‎های نیچر روشن می‎کند که گرچه در انتشار تعداد مقالاتی که نویسنده‎های چینی و آمریکایی دارند روند صعودی وجود دارد، سهم همکاری‎های بین‌المللی چینی‎ها با نویسندگان آمریکایی از چهار سال پیش کمتر شده و همکاری‎شان با دیگر کشورها مثل استرالیا و انگلیس افزایش‌ یافته است.

به‎طور مشابه سهم همکاری‎های بین‎المللی آمریکایی‎ها نیز با نویسندگان چینی برای اولین بار پس از رشد در دو دهه گذشته افت کرده است.

دلیل کاهش همکاری‎ها را شاید بتوان در مداخلات دولتی جست‎وجو کرد. دولت آمریکا، آن دسته از محققانش را که با دانشمندان چینی همکاری می‎کنند، از جهت دزدیدن مالکیت معنوی و جاسوسی به‎دقت زیر نظر می‎گیرد زیرا مواردی نظیر دستگیری و اخراج از کار به‎دلیل عدم شفافیت مالی از نهادهای خارجی و زیرپا گذاشتن قوانین مربوط به مقالات در مرحله داوری همتا (peer review) وجود داشته است.

چنین اقداماتی بالطبع پژوهشگران را نسبت به همکاری‎های جدید دلسرد می‎کند. شاید مهم‎تر از همه، محدودیت‎هایی باشد که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور سابق آمریکا برای ویزای این کشور وضع کرد، از علل کاهش سفر دانشجویان بین‎المللی به این کشور باشد. به‌طورکلی هر تغییری در سیاست و قانونگذاری‎های مربوط به ویزا، بر همکاری‎های بین‎المللی تاثیر می‎گذارد.

به‎علاوه گزارش‎هایی مبنی‎بر افزایش تبعیض نژادی باعث شده تا دانشمندان و پژوهشگران چینی تمایل کمتری برای ماندن در ایالات متحده داشته باشند.

البته از سیاست‎های ملی چین هم نباید غافل شویم. دولت چین هم مانند بسیاری از کشورها برای نویسندگان مقالات آی‌اس‌آی (ISI) پاداش و جایزه در نظر می‎گرفت، اما از سال گذشته این پاداش حذف‌شده است تا دانشمندانش به‌جای تلاش بر چاپ مقالات بیشتر، روی بالابردن کیفیت پژوهش‎هایشان متمرکز شوند.

هدف این سیاستگذاری جلوگیری از سرقت علمی، چاپ مقالات با محتوای کپی‌برداری شده و همین‌طور مقالاتی است که با ارجاعات نامناسب برای افزایش ارجاعات مقاله‎ای دیگر چاپ می‎شود. این تغییر سیاست می‎تواند تاثیر عمیقی بر همکاری‎های بین‎المللی بگذارد.

البته تاثیر سیاست‎های داخلی کشورها را به‌جز در چین، در خروج انگلیس از اتحادیه اروپا نیز می‎توان مشاهده کرد؛ از بزرگ‎ترین اتفاقات تأثیرگذار اخیر بر پژوهش‎های علمی که مشکلات زیادی را بر سر راه دانشمندان اروپایی و انگلیسی قرار داده است.

از این ‎رو دولتمردان انگلیسی به دنبال تسهیل شرایط ویزا برای دانشمندان و فناوران دیگر کشورهای خارجی هستند.

در همین حال، جوامع علمی در حال تهیه گزارشی در راستای حمایت از همکاری‎های علمی بین‎المللی هستند.

برای نمونه آکادمی علوم و هنر آمریکا در دومین گزارش خود به جزئیات مزایای علمی، اقتصادی و دیپلماتیک همکاری‎های جهانی بزرگ‌مقیاسی مانند سرن (CERN، آزمایشگاه فیزیک ذرات اروپا در سوئیس) پرداخته است.

افزایش نابرابری‌های جنسی در مطالعات علمی

همچنین چند مقاله به‎صورت مستند نشان می‎دهد چطور همه‎گیری کرونا، نابرابری‎های بین پژوهشگران زن و مرد را تشدید کرده است.

زنان به‌عنوان عضوی از همکاری‎های پژوهشی با چالش‎های خاص بیشتری روبه‎رو هستند. آنها معمولا بخش بزرگی از مسؤولیت آموزش کودکان را در محیط خانواده برعهده می‎گیرند و تغییر ناگهانی آموزش‎های حضوری به آموزش‎های مجازی در پی تعطیلی مدارس و مهدهای کودک‎ باعث شده زمان کمتری برای پژوهش و آزمایش داشته باشند.

ارزیابی نویسندگان مقالات علمی از نظر جنسیت، بیانگر حضور کمتر زنان به‏عنوان نویسنده اصلی مقالات است، به‎علاوه در پایگاه‎های داده‎ای مانند ClinicalTrials gov نیز کمتر اسم یک خانم به چشم می‎آید و آنها آغازگر پژوهش یا کارآزمایی نیستند.

این امر می‎تواند تاثیرات کوتاه‌مدت و بلندمدتی بر حرفه آنها داشته باشد. ازاین‎رو به نظر می‌رسد با ادامه تعطیلی‎ها و قرنطینه‎ها، دانشگاه‎ها و موسسات تحقیقاتی جهان گام‎های موثری برای کاهش اختلافات جنسیتی در سریع‎ترین زمان ممکن برخواهند داشت.

برای مثال بودجه‎ای در اختیار دانشمندان زن قرار خواهند داد تا بتوانند از آن برای استخدام پرستار کودک یا همکار در آزمایشگاه‎های‌شان استفاده کنند.

کرونا و همکاری‏های نابرابر

از شروع همه‏گیری، بیش از 2000 آزمایش بالینی کووید-19 در سراسر جهان ثبت‌شده است و حداقل 90درصد آنها در کشورهای توسعه‌یافته و برای کشف روش‎های درمانی برای بیماران بستری در بیمارستان‎ها بوده است.

در نتیجه زمان بیشتری طول کشیده تا این آزمایش‎ها و داروهای ضدویروسی به‎دست مردم کشورهای با درآمد متوسط و در حال توسعه برسد البته سرعت و شکل همکاری‎ها در آزمایش‏های بالینی در دنیا شگفت‎آور بوده است، اما نمی‎توان از شکاف موجود چشم‎پوشی کرد.

همکاری بین‎المللی فقط به‎معنی همکاری با دانشمندان دیگر کشورها در یک گروه نیست، علاوه‎بر آن به اشتراک‎گذاری دستاوردها و آموخته با گروه‎های دیگر نیز تعبیر می‎شود و به‎این‎ترتیب می‎توانیم شکاف‎های موجود را پر کنیم.

حالا با افزایش روند واکسیناسیون در دنیا و افق روشن پایان این همه‎گیری، ارزیابی‎ها نشان می‎دهد بسیاری از آزمایش‎های بالینی برای مقابله با کووید 19 بیهوده و ناهماهنگ بوده‎اند. برای مثال از هر شش مقاله، یک مقاله درمورد استفاده از داروهای مالاریا برای افراد بستری بوده است.

ازاین‎رو بنیانگذاران تحقیقات پزشکی باید سازوکاری را برای تأمین بودجه پژوهش‎های مختلف پزشکی و حوزه‎های کمتر شناخته‌شده مانند علوم رفتاری و شناختی در نظر بگیرند. به‎این‎ترتیب پژوهش تکراری اجرا نخواهد شد و سایر حوزه‎ها نیز نادیده گرفته نمی‎شود.

کووید 19 بی‎شک پیگیری بسیاری از فعالیت‎های علمی را از روال عادی انداخته و بر رشته‎های مختلف علمی تاثیر یکسانی نداشته است.

برای مثال دانشمندانی که کارشان وابسته به حضور فیزیکی در آزمایشگاه‎هاست یا آزمایش‎هایشان وابسته به زمان است، مانند حوزه‎های بیوشیمی، زیست‌شناسی، شیمی و مهندسی شیمی، 30تا 40 درصد کمتر از قبل می‎توانند برای پروژه‌هایشان وقت بگذارند.

ریحانه رادی - دانش / روزنامه جام جم

ارسال نظر
* نظر:
نام:
ایمیل:

یادداشت

بیشتر
رصدخانه ملی افتتاح شد؛ با تلسکوپی که آینه نداشت!

رصدخانه ملی افتتاح شد؛ با تلسکوپی که آینه نداشت!

از وقتی خبر رسید قرار است رصدخانه ملی ایران پس از قریب به دو دهه تلاش و کوشش محققان کشور، صبح دوشنبه هفتم تیر افتتاح شود، موجی از غرور و شادی در دل همه علاقه‌مندان به پیشرفت علم در کشور و به‌ویژه میان دانشجویان اخترفیزیک و کیهان‌شناسی و محققان این حوزه ایجاد شد.

ضرورت تدوین دستورالعمل ساخت‌ و ساز در پهنه‌ های گسلی

ضرورت تدوین دستورالعمل ساخت‌ و ساز در پهنه‌ های گسلی

با توجه به این‌که وجود گسل و جابه‌جایی احتمالی آن هنگام زلزله در سطح زمین، تأثیر مخربی روی ساختمان‌ها و شریان‌های حیاتی واقع بر روی آن و اطراف داشته و خطرناک است، توجه به مخاطرات مربوط از مهم‌ترین پارامترهای برنامه‌ریزی توسعه شهری در مناطق لرزه‌خیز محسوب می‌شود؛ از این‌رو با توجه به قرارگیری شهر تهران روی گسل‌های فعال با سابقه لرزه‌خیزی، لازم است در مطالعات شهرسازی و طرح‌های تفصیلی مربوط، این عامل نیز لحاظ شود.

گفتگو

بیشتر
شبی که دلباخته دماوند شدم

به مناسبت روز ملی دماوند، گفتگو کرده‌ایم با مجید قهرودی، عکاس نجومی و کوهنوردی که خیره‌کننده‌ترین نماها را از عظمت دماوند ثبت کرده‌ است

شبی که دلباخته دماوند شدم

نیازمندی ها