حافظ پس از هفت قرن؛ خوانشی نو

استاد دادبه بی‌تردید یکی از چهره‌های نام‌آشنا در حوزه ادبیات عرفانی و حافظ‌پژوهی است. هرچند عمده فعالیت این محقق برجسته را در این سال‌ها می‌توان به فعالیت درباره شعر حافظ دانست، چندان که بسیاری از شاگردان و همکاران او، حافظ‌‌پژوهی را برجسته‌ترین بعد هویت علمی او قلمداد می‌کنند. در مقدمه کتاب آمده است: آشنایی من با شعر حافظ در حدود چهار پنج سالگی آغاز شد. نخست، در پرتو زمزمه‌های گاهگاهی پدرم و زمزمه‌های بیش از گاهگاهی پدربزرگم. هر دو غالبا اشعاری را زمزمه می‌کردند که بعدها دانستم اشعار حافظ است. آن روزها خانه‌ها، حتی خانه‌های به تعبیر امروز طبقه متوسط، خانه‌های نسبتا بزرگی بودند با حیاط‌‌های بالنسبه وسیع که غالبا در میان آنها باغچه‌ای قرار داشت، حدود یک متر یا اندکی بیشتر و پایین‌تر از سطح حیاط... . استاد دادبه این روزها در بستر بیماری به‌سر می‌برد و انتشار این کتاب ما را بر آن داشت تا با ناشر کتاب و یکی از نزدیک‌ترین شاگردان او در این‌باره به گفت‌وگو بنشینیم.
داود موسایی، مدیر انتشارات فرهنگ معاصر که به انتشار کتاب رندی‌ آموز پرداخته، در پاسخ به این سؤال که طی این سال‌ها، کتاب‌های مختلفی با موضوع شناخت شعر و اندیشه حافظ عرضه شده است و با توجه به تعدد و تنوع این آثار، کتاب حاضر چه تفاوت‌هایی با سایر کتاب‌هایی از این دست دارد، می‌گوید: درست است که تا امروز چند صد کتاب مختلف درباره حافظ به رشته تحریر درآمده اما باید به این مسأله توجه داشت که هر  یک از پژوهشگران در این کتاب‌ها، نگاه علمی و شخصی خود را نسبت به او و شعرش داشته‌اند. استاد علی‌اصغر دادبه نیز براساس نگرش و اندیشه خودبه تدوین مقالات این مجموعه پرداخته است. این مقالات طی سال‌های گذشته در نشریات مختلفی به چاپ رسیده بودندومن از ایشان خواهش کردم این آثار را جمع‌آوری کرده ودرقالب یک کتاب درمعرض دید مخاطبان بگذارند. از این منظر، رندی آموز حاصل نگرش کلی ایشان نسبت به حافظ است. چندان که اشاره کردم، هر یک از پژوهشگران در این سال‌ها تلاش کرده‌اند از زاویه دید نو و منحصربه‌فردی به این موضوع بپردازند و ایشان هم نگاه مخصوص به خودشان را در ارتباط با حافظ داشته‌اند. استاد دادبه یکی از مفاخر تکرارنشدنی ایران‌زمین به‌شمار می‌روند و به‌شخصه برای ایشان آرزوی سلامتی و تندرستی دارم.
   
رمز و راز جاودانگی به درازنای ۷۰۰ سالگی 
موسایی می‌گوید: آنچه مسلم است این‌که حافظ بعد از گذشت ۷۰۰ سال، همچنان حرفی برای گفتن دارد. این ویژگی شعری او سبب شده هرکسی از منظر ذهن و اندیشه خود به شعر او نظر داشته باشد و پیام‌های حافظ را دریابد. 

روشنایی برای انتهای این تونل متصور نیستم 
او درباره این که انتشار چنین کتاب‌هایی در شرایط کنونی با توجه به هزینه‌های سرسام‌آور حوزه نشر و به‌تبع آن، گران شدن کتاب چقدر می‌تواند توجیه اقتصادی داشته باشد و اساسا خود شما چشم‌انداز فعلی نشر را چطور ارزیابی می‌کنید، می‌گوید: من این چشم‌انداز را تاریک می‌بینم و متأسفم که بگویم با توجه به وضعیت پیش‌آمده و تنگناهای اقتصادی که روزبه‌روز درحال شدت گرفتن است، روشنایی برای انتهای این تونل متصور نیستم. بروز این مسائل باعث شده اغلب مردم روحیه‌ای برای مطالعه نداشته باشند. مشکلات معیشتی درد مشترکی است که همه ما امروز به‌دنبال مداوای آن هستیم. با این‌حال، رندی آموز یکی از مهم‌ترین کتاب‌هایی است که در دسترس مخاطبان قرار دارد چرا که دیدگاه‌های مهمی را نسبت به این شاعر بزرگ مطرح می‌کند. من پیش از آن‌که پروسه انتشار کتاب شروع شود، نشست‌های متعددی با استاد دادبه داشتم و متوجه شدم ایشان دیدگاه جالبی نسبت به شعر حافظ دارند و نکاتی را در این زمینه مطرح می‌کنند که شاید خیلی‌ها تا پیش از آن از کنار این نکات به‌سادگی عبور کرده‌اند. 

فارغ از شهرت مؤلف از انتشار کتاب‌های جامع استقبال می‌کنم
مدیر انتشارات فرهنگ معاصر در پاسخ به این سؤال که اگر وزن اسم استاد دادبه روی جلد این کتاب نبود و نویسنده گمنام و جوانی به نوشتن این اثر پرداخته بود، باز هم از چاپ آن استقبال می‌کردید، تصریح می‌کند: چرا که نه، ضمن این‌که به‌شخصه در این سال‌ها از کتاب‌هایی که به شکل اصولی و جامع به طرح موضوعاتی از این قبیل پرداخته‌اند، استقبال کرده‌ام. فراموش نکنیم مفاخر بزرگ معاصر هم در سال‌های جوانی خود از شهرت برخوردار نبودند ولی بر اثر کار مداوم و مستمر، در این حوزه نامدار شدند. بنابراین جوانانی که به پژوهش و نگارش در این حیطه علاقه‌مندند هم می‌توانند با ممارست و پشتکار، در این حوزه به‌تدریج شناخته شوند.

از شمول معنایی تا جادوی زبان و فکر شعر حافظ 
از آنجا ‌که استاد دادبه این‌روزها در بستر بیماری به‌سر می‌برد و قادر به توضیح درباره تازه‌ترین کتاب خود نیست، با مرمر حسامی، یکی از شاگردان نزدیک و قدیمی او که در تهیه منابع و تنظیم کتاب نقش زیادی داشته، صحبت می‌کنیم. حسامی می‌گوید: استاد دادبه درسال‌های گذشته، مقالات بسیاری درباره حافظ نوشته و در هر یکاز این مقالات به جنبه‌های مختلف شعر حافظ پرداخته بود. با پیشنهاد من و دیگر شاگردان‌شان، ایشان تصمیم گرفتند به این مقالات، شکل منظم و مدونی ببخشند و این آثار را درقالب یک کتاب جمع‌آوری کنند. می‌توان گفت حاصل پژوهش‌های چندین‌ساله ایشان، هسته مرکزی شکل‌گیری این کتاب بوده است. استاد دادبه در بخش اول این کتاب که مقدمه را دربرمی‌گیرد، ضمن شرح خاطرات کودکی خود، به این مساله اشاره دارد که اصولا چطور شد به شعر علاقه‌مند شده است. او طی شرح نگرش شخصی و احساسی خود نسبت به این موضوع، بر این مساله تاکید می‌کند که حافظ متعلق به تمام ایران است و ضرورت دارد شعر او از تاویل‌های یک‌سونگرانه نجات یابد. در بخش اول کتاب، شمول معنایی حافظ بررسی می‌شود؛ شمول معنایی دقیقا ویژگی شعر حافظ و جادوی زبان و فکر اوست که به اشعارش جایگاه خاصی بخشیده. 

بررسی دلایل ارتباط انسان امروز با شعر حافظ 
حسامی ادامه می‌دهد: استاد در بخش اول مقالات، به اشعار حافظ از این منظر توجه داشته و همان‌طور که اشاره کردم، محور اصلی مقالات در این بخش، شمول معنایی است. درعین‌حال، ایشان به بررسی مجموعه‌ای از تاویل‌های مختلف، از تاویل سورآبادی در قرن هشتم تا امروز پرداخته و به این مساله اشاره کرده است که اغلب این تاویل‌ها، نوآوری چندانی نداشته‌اند. او همچنین به توازی معنایی درشعرحافظ نیز نظرداشته وبر این باور است که توازی معنایی می‌تواند مشکل‌گشای بسیاری از ایرادات تفسیری نسبت به شعر حافظ باشد. بخش دوم کتاب هم جهان‌بینی شخص حافظ نسبت به جهان اطراف خود را دربرمی‌گیرد که شامل پنج مقاله است. مهم‌ترین مطلب در این بخش، بررسی مکتب رندی، نظام‌پذیری و نظام‌گریزی حافظ و باید ‌و نبایدهای جهانی آرمانی اوست. استاد دادبه دراین بخش به بررسی واژه «رند» در اشعار حافظ می‌پردازد و براین مساله تاکید دارد که این واژه از دوره عطار و متون قبل از آن وجود داشته و طی دوران مختلف زمانی، از بار منفی، معنی مثبت به‌خود گرفته است. او همچنین در این بخش به این نکته که انسان امروز چطور با شعر حافظ ارتباط برقرار می‌کند پرداخته است. بخش حافظ و انسان امروز درواقع ماحصل گفت‌وگوی ایشان با یکی از نشریات در سال‌های گذشته است که تلاش شده در این کتاب عینا به‌همان شیوه گفت‌وگویی که بوده است آورده شود. نگاهی به عناصر جهان‌بینی حافظ فصل بعدی این کتاب است از دید استاد، این عناصر مشتمل بر عشق، غیرت و سابقه است که استاد به‌شکل موردی درباره هر یک  از این کلمات به پژوهش پرداخته. آخرین بخش مقاله بخش سوم کتاب نیز به الهامات حافظ از احادیث و آیات قران اختصاص دارد و باارائه این مقاله، بخش سوم به پایان می‌رسد. بخش‌های چهارم و پنجم کتاب، «دقیقه‌ها» نام دارد که مفاهیم و موضوعاتی درباره نگرش، اندیشه‌ها و شعر حافظ را دربرمی‌گیرد. استاد در این بخش، درباره نگاه لطیف و رازهای ناگشوده در شعر حافظ نیز به تبیین نکات مفید و تامل‌برانگیزی پرداخته است. جالب است مباحثی مانند نرگس قبا، تتابع اضافات و به‌طورکلی، مسائل زبانی و آرایه‌های شعری حافظ برای اولین‌بار از سوی ایشان بیان شده است. بخش آخر کتاب هم، به بررسی تعدادی از کتاب‌های قابل‌توجه حافظ‌شناسان معاصر اختصاص دارد که از آن‌ میان می‌توان به کتاب‌هایی چون «ماجرای پایان‌ناپذیر حافظ» به‌قلم دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن، «حافظ‌نامه» اثر بهاءالدین خرمشاهی و... اشاره کرد. پایان‌بخش این قسمت از کتاب، «درجستجوی پیر مغان» است که درواقع تکمله‌ای بر کتاب مرحوم مرتضوی است که استاد ایشان بوده. البته کتاب دارای فصل ششمی هم بوده که این بخش به شامل گفت‌وگو‌های نشریات از گذشته تا امروز با استاد دادبه بوده است اما استاد تصمیم گرفت برای آن‌که کتاب پرحجم نشود و براساس قطع اثر، قیمتش افزایش نیابد، این بخش را کنار بگذارد؛ در نتیجه «رندی آموز» در پنج بخش به‌اتمام می‌رسد.
حسامی درپاسخ به این سؤال که مقالات این کتاب در چه بازه زمانی‌ای شکل گرفته‌اند، می‌گوید: تاریخ نگارش قدیمی‌ترین مقاله به سال ۱۳۶۵ برمی‌گردد و آخرین مقاله دراین کتاب درسال ۱۴۰۱ نوشته شده است. مهم‌ترین دلیل این‌که انتشار کتاب سه سال به‌طول انجامید، ریزبینی و دقت‌نظر بالای استاد دادبه بوده است. به‌طوری که کتاب از سوی ایشان چندین‌بار مورد غلط‌گیری قرار گرفت و از منظر ویراستاری فنی بارها بازبینی شد. استاد صرف‌نظر از محتوای کتاب، تاکید بسیار داشت تا زیرنویس‌ها درکمال دقت و صحت ذکر شوند. 

​​​​​​​پرکاربرد و مفید برای دانشجویان رشته ادبیات فارسی
ازآنجا که کتاب حاضر ۸۰۰هزارتومان قیمت‌گذاری شده است، این سؤال را مطرح می‌کنم که چقدرمی‌توان امیدوار بود چنین اثر ارزشمند و نفیسی دردسترس دوستداران شعر حافظ قرار بگیرد. حسامی در این خصوص اضافه می‌کند: خود استاد به‌همین دلیل، تصمیم گرفت فصل ششم را حذف کند تا از قیمت بالای کتاب کاسته شود. ضمن این‌که مخاطبان کتاب‌های استاد را غالبا دانشجویان تشکیل می‌دهند و استاد تمایل داشت شرایطی فراهم شود که کتاب به سهولت در دسترس این گروه از مخاطبان قرار بگیرد اما به‌هرحال در شرایط فعلی، هزینه‌های چاپ‌ونشر هم مانند سایر کالاهای مصرفی افزایش یافته و طبعا نمی‌توان انتظار داشت که قیمت کتاب تحت‌تاثیر این جریان قرار نگیرد.