پیش به سوی آموزش ترکیبی

با این حال، تکرار این تجربه و زمزمه‌های ادامه آن بار دیگر بحث قدیمی کیفیت آموزش مجازی و چالش‌های آن را به صدر دغدغه‌های دانشجویان، اساتید و مدیران دانشگاه‌ها بازگردانده است.‌آموزش مجازی برای جامعه دانشگاهی دیگر تجربه‌ای تازه نیست؛ این شیوه که نخستین بار در دوران بحران کرونا به‌کار گرفته شد، امروز دوباره به عنوان راهکاری موقت برای مقابله با برودت هوا و ناترازی انرژی در دانشگاه‌های کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد اما تجربه گذشته نشان داده که آموزش مجازی، اگر بدون زیرساخت‌های کافی، برنامه‌ریزی دقیق و مهارت‌های لازم برای اساتید و دانشجویان اجرا شود، نه‌تنها کیفیت یادگیری را کاهش می‌دهد بلکه به افزایش نارضایتی و احساس بی‌عدالتی آموزشی نیز می‌انجامد. دکتر رضا نقی‌زاده، مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در گفت‌وگو با جام‌جم با تاکید بر این‌که هنوز تصمیم مشخصی برای ادامه روند آموزش مجازی پس از نیم‌سال جاری اتخاذ نشده، این تجربه را در چارچوب تحولات جهانی آموزش تحلیل می‌کند و می‌گوید: امروز با یک روند جهانی در حوزه هوشمندسازی آموزش مواجه هستیم؛ روندی که به‌واسطه ظهور فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی و ابزارهای فناورانه شکل گرفته است.  او آموزش الکترونیکی را در سه نسل دسته‌بندی می‌کند: نسل اول آموزش مجازی؛ نسل دوم آموزش دیجیتال و نسل سوم آموزش هوشمند.  آن‌طور که نقی‌زاده توضیح می‌دهد، آموزش مجازی همان تجربه‌ای است که دانشگاه‌های کشور پیش از کرونا و به‌ویژه در دوران همه‌گیری با آن مواجه بودند؛ این شیوه زمانی به کار گرفته می‌شود که امکان برگزاری کلاس‌های حضوری به دلایلی مانند شیوع بیماری، ناترازی انرژی یا آلودگی هوا وجود ندارد. در چنین شرایطی، آموزش مجازی به‌عنوان جایگزین کلاس حضوری مورد استفاده قرار می‌گیرد ومعمولا ازطریق کلاس‌های آنلاین مدیریت می‌شود.بااین‌حال، محدودیت‌های ساختاری این نوع آموزش همچنان پابرجاست. به گفته مدیرکل دفتربرنامه‌ریزی آموزش عالی وزارت علوم،درآموزش مجازی به دلیل محدودیت‌های زیرساختی و امکانات، اغلب از فناوری‌های سطح پایین‌تر استفاده می‌شود و کیفیت آموزش معمولا پایین‌تر از آموزش حضوری است.با این حال، وقتی امکان برگزاری کلاس حضوری وجود ندارد، گزینه‌ای مناسب و قطعا بهتر از تعطیلی کامل آموزش است؛ ضمن این‌که حتی همین آموزش مجازی می‌تواند با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و آموزش هوشمند، کیفیت بالاتری پیدا کند.به بیان دیگر، این آموزش نباید صرفا به عنوان جایگزینی اضطراری تلقی شود و درصورتی که با برنامه‌ریزی هوشمند، استفاده از فناوری‌های نوین و تقویت زیرساخت‌ها همراه باشد، می‌تواند به بخشی از تحول دیجیتال در نظام آموزش عالی کشور تبدیل شود.
 
حرکت به سمت آموزش‌های هیبریدی
تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که چالش آموزش غیرحضوری تنها محدود به کیفیت اینترنت یا سامانه‌های آموزشی نیست. نبود برنامه‌ریزی منسجم، ناهماهنگی در شیوه برگزاری کلاس‌ها، ضعف پشتیبانی فنی و فقدان دستورالعمل‌های روشن، عواملی هستند که آموزش مجازی را به تجربه‌ای فرساینده برای دانشجویان و اساتید تبدیل می‌کند. در این میان، اساتید نیز با چالشی جدی مواجهند؛ چراکه آموزش مجازی صرفا تکرار کلاس حضوری پشت صفحه نمایش نیست. بسیاری از اساتید در دوران کرونا ناخواسته به الگوی یک‌طرفه سخنرانی روی آوردند؛ الگویی که نه‌فقط تعامل کلاس را به حداقل رسانده بلکه انگیزه یادگیری دانشجویان را نیز تحت‌تأثیر قرار داد. حالا به دنبال ضعف‌های آموزش مجازی در سیستم آموزش‌عالی کشور که در سال‌های کرونا خود را نشان داد، مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی آموزش‌عالی وزارت علوم، از انجام اقدامات مختلف برای ارتقای کیفیت این نوع آموزش خبر می‌دهد و می‌گوید: اکنون معاونت آموزشی وزارت علوم شیوه‌نامه‌ای تدوین کرده که هدف آن توانمندسازی اعضای هیأت علمی، توسعه زیرساخت‌های آموزش مجازی و تعیین مقررات لازم برای برگزاری کلاس‌هاست تا در صورت استفاده از این آموزش ناهماهنگی‌ها و تجربه‌های گذشته تکرار نشود. اما نگاه آموزش‌عالی به آموزش الکترونیکی محدود به همین سطح نیست. نقی‌زاده با اشاره به نسل دوم آموزش الکترونیکی یعنی آموزش دیجیتال می‌گوید: این نسل دیگر تنها جانشین آموزش حضوری نیست بلکه با استفاده از ابزارهای فناورانه نوین، می‌توان آموزشی حتی با کیفیت بالاتر از آموزش حضوری ارائه داد. مثلا در یک کلاس مهارتی، زمانی که قرار است عملکرد یک کمپرسور به دانشجو آموزش داده شود، استفاده مکرر از تجهیزات واقعی در آزمایشگاه هم هزینه‌بر است و هم احتمال خرابی تجهیزات را افزایش می‌دهد.به همین دلیل امروز کشورهایی نظیر آمریکا و چین به سمت استفاده از فناوری‌هایی مانند واقعیت افزوده (AR) و واقعیت مجازی (VR) حرکت کرده‌اند. این فناوری‌ها امکان شبیه‌سازی با کیفیت بسیار بالا و قابلیت تکرار زیاد را فراهم می‌کنند؛ به‌طوری که هم درک دانشجو کامل‌تر می‌شود و هم استفاده بهینه‌تری از امکانات آموزشی صورت می‌گیرد. به این ترتیب باتوجه به مزایای این روش، چشم‌انداز آینده وزارت علوم حرکت به سمت توسعه آموزش دیجیتال و ترکیبی است؛ آموزشی که هم کیفیت یادگیری را ارتقا دهد و هم امکان بهره‌گیری هوشمندانه از فناوری‌های نوین در نظام آموزش‌عالی کشور را فراهم کرده و تجربه‌ای کاربردی، جذاب و موثر برای دانشجویان و اساتید ایجاد کند. همزمان، آموزش عالی کشور در مسیر توسعه آموزش ترکیبی یا هیبریدی نیز حرکت می‌کند؛ موضوعی که مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی آموزش عالی وزارت علوم آن را یکی دیگر از برنامه‌های آینده وزارت علوم می‌داند و می‌افزاید: ما به سمت آموزش هیبریدی حرکت می‌کنیم؛ یعنی کلاس‌هایی که دانشجو می‌تواند به‌صورت حضوری یا مجازی در آن شرکت کند. در حالت مجازی، دانشجو باید به‌صورت فعال و برخط مشارکت داشته باشد و در حالت حضوری نیز از امکانات فناورانه کلاس بهره‌مند شود.
 
زیرساخت آموزش مجازی فراهم است
با بازگشت کلاس‌های دانشگاهی به بستر مجازی، زیرساخت‌های آموزش الکترونیکی دوباره محور نگرانی دانشجویان و اساتید قرار گرفته است. نقی‌زاده در پاسخ به دغدغه‌های فعلی دانشجویان درباره زیرساخت‌ها، می‌گوید: درحال حاضر برای سطح اول آموزش الکترونیکی، زیرساخت‌ها فراهم است. البته این زیرساخت‌ها نیازمند تقویت و توسعه بوده و باید در این زمینه سرمایه‌گذاری بیشتری انجام شود اما به‌طور کلی دانشگاه‌های کشور امکان برگزاری آموزش مجازی را در اختیار دارند. با این توضیحات، بهبود آموزش مجازی امروز دانشگاه‌ها را می‌توان نه یک انتخاب بلکه راهکاری اضطراری دانست؛ راهکاری که اگر صرفا به تکرار تجربه‌های گذشته محدود شود، می‌تواند آسیب‌زا باشد اما اگر به‌عنوان بخشی از یک مسیر بلندمدت برای گذار از آموزش مجازی به آموزش دیجیتال و درنهایت آموزش هوشمند دیده شود، شاید همین تصمیم‌های موقت، مقدمه تحولی پایدار در آموزش‌عالی کشور باشد.