• 0

گفتگو با هوشنگ عباسي، مردم شناس‌

گيلان؛ نهالي برآمده از فرهنگ تناور ايراني‌

دوشنبه 23 اردیبهشت 1387 ساعت 00:24
هوشنگ عباسی، شاعر، پژوهشگر، روزنامه‌نگار و گیلان‌شناس، 3 آبان 1333 در فخرآباد لشت نشای رشت به دنیا آمد.عباسی تحصیلات ابتدایی را در زادگاه خود و دوره متوسطه را در شهر به پایان رساند و پس از تحصیل در رشته ادبیات و علوم انسانی، به عنوان دبیر به استخدام آموزش و پرورش درآمد. وی عضو هیات موسس خانه فرهنگ گیلان، دانشنامه بزرگ گیلان و مشاور کمیسیون فرهنگی شهر رشت بوده است.کتاب «شاعران گیلک و شعر گیلک‌ جلد اول» از تالیفات هوشنگ عباسی سال 1380 در جشنواره شعر گیلکی و کتاب «لشت نشاء، سرزمین عادلشاه» نوشته وی نیز سال 1383 در جشنواره دکتر محمد معین رتبه اول را به دست آورد.از جمله کتاب‌های هوشنگ عباسی می‌توان به بازتاب نهضت جنگل در هنر و ادبیات، یاوری (آیین‌های تعاون سنتی در گیلان)، شاعران گیلک و شعر گیلکی جلد دوم، فرهنگ بازی‌ها و سرگرمی‌های مردم گیلان و سیمای علی در فرهنگ عامه گیلان اشاره کرد.

گیلان از مناطقی است که با وجود گردآوری و انتشار کتاب‌های مختلف در زمینه فرهنگ مردم، همچنان بکر مانده است، دلیل این دست‌نخوردگی چیست؟

گیلان سرزمینی با تنوع قومی و گویشی است و با این که از نظر وسعت جغرافیایی از کوچک‌ترین استان‌های کشور است، گوناگونی و تنوع فرهنگی آن بیش از هر جای دیگر ایران دیده می‌شود. قرن‌های متمادی است که اقوام مختلف در شهر رشت و مناطق دیگر گیلان همزیستی مسالمت‌آمیزی با هم دارند و این همزیستی فرهنگ مشترکی را پدید آورده است و در عین حال، این اقوام ویژگی‌های قومی و گویشی خود را حفظ کرده‌اند. در مقابل حجم عظیم زایش فرهنگی که در طول سالیان طولانی صورت گرفته، مطالعه و پژوهش درباره این اقوام و فرهنگ آنها بسیار اندک بوده است.

اقوامی چون گیلک و گالش و تات و تالش؟

بله. گیلک‌ها، گالش‌ها، تات‌ها، تالش‌ها، کردها و ترک‌ها که در کنار اینها، اقلیت‌های مذهبی مثل ارامنه، یهودی‌ها، زرتشتی‌ها و... مجموعه جامعه گیلان را شکل می‌دهند.

که اکثریت با گیلک‌هاست.

گیلک‌ها در سرتاسر مناطق جلگه‌ای گیلان پراکنده‌اند و به کشاورزی اشتغال دارند و اولین اقوام ساکن در گیلان بوده‌اند. گالش‌ها هم که تیره‌ای از گیلک‌ها هستند، در مناطق کوهستانی و کوهپایه‌ای زندگی و با دامداری امرار معاش می‌کنند. فرهنگ این مردم بسیار بکر و دست نخورده است. بسیاری از آیین‌ها و اعیاد باستانی همراه با گاهشمار دیلمی و موسیقی فولکلور هنوز که هنوز است در میان آنها رواج دارد.

تالش‌ها و تات‌ها چطور؟

تالش‌ها در غرب گیلان زندگی می‌کنند که بازمانده نسل کادوسان هستند و موسیقی فولکلور بسیار غنی، آیین‌ها و باورداشت‌ها و گویش مختص به خود دارند.

تات‌ها نیز در مناطق جنوبی گیلان بویژه در رودبار و آبادی‌های تابعه آن زندگی می‌کنند. این قوم نیز زبان و فرهنگ و آیین‌های ویژه‌ای دارند که برخی از آنها از دوران کهن به  جا مانده است.

اقوام دیگری چون کردها، ترک‌ها، کولی‌ها و همچنین اقلیت‌های مذهبی مانند ارمنی‌ها، یهودی‌ها و زرتشتی‌ها نیز در مناطق مختلف گیلان ازجمله در شهرهای رشت و انزلی ساکن هستند.

که به نظر خیلی کم درباره این اقلیت‌ها کار شده است؟

بله. درباره زبان و فرهنگ این اقوام بسیار اندک کار صورت گرفته و در مواردی هم مطالعه‌ای انجام نگرفته است. منابع پژوهشی ما درباره تات‌ها و گالش‌ها و کردهای گیلان بسیار ناقص است و کاستی‌های فراوانی دارد. به دلیل تحولات فنی، اقتصادی و رسانه‌ای که در زندگی مردم تاثیر گذاشته، بخش عمده‌ای از فرهنگ مردم کارکردهای خود را از دست می‌دهند و از گردونه زندگی مردم خارج می‌شوند. درصد زیادی از فرهنگ این اقوام ناشناخته مانده است.

جدا از محققان بومی و ایرانی، محققان اروپایی و امریکایی نیز گیلان را محل خوبی برای گردآوری فرهنگ مردم دیده‌اند. باید کتاب‌های ارزشمندی به قلم این افراد چه به صورت ترجمه و چه به صورت نسخه اصلی چاپ شده باشد.

نخستین مطالعات گیلان‌شناسی به وسیله اروپایی‌ها صورت گرفته است. پیش از آن بررسی و تحقیق همه‌جانبه‌ای درباره گیلان تالیف نشده بود.

الکساندر خودزکو (1891  1806 میلادی) در سال‌های 1830 به بعد در عصر محمدشاه قاجار به عنوان کنسول روسیه در رشت خدمت می‌کرد. اقامت چند ساله او در گیلان و آشنایی‌اش با فرهنگ و زبان مردم گیلان وی را برانگیخت تا درباره فرهنگ مردم گیلان به مطالعه و پژوهش بپردازد. کتاب سرزمین گیلان تک‌نگاری درباره گیلان است. وی همچنین ترانه‌های فولکلور گیلان را جمع‌آوری و به چاپ رسانده است.

پس از او ه. ل. رابینو، کنسول‌یار انگلیس در گیلان که در سال‌های 1812  1806 میلادی در گیلان بوده به پژوهش درباره فرهنگ گیلان دست یازید و کتاب ولایات دارالمرز گیلان  ایران را تالیف کرد. او همچنین چند کتاب دیگر درباره فرهنگ فولکلور گیلان نوشت و به گردآوری فرهنگ اقوام ساکن در ایران علاقه نشان داد. کتاب‌های ورزش‌های باستانی گیلان، ترانه‌های گیلکی، داستان‌ها و و چند کتاب دیگر حاصل تلاش اوست.

آرتور کریستین سن (1945  1875 م) شرق‌شناس دانمارکی که در آن دوران به ایران سفر کرده بود گویش گیلکی رشت را تالیف کرد.

و متاخرانی مثل مارسل بازن و کریستیان برومبرژه.

بله. حاصل مطالعه مشترک آنها کتابی به نام گیلان و آذربایجان شرقی است. پس از آن هم مارسل بازن کتاب تالش، منطقه‌ای قومی در شمال ایران را در سال 1358 به عنوان تز دکترای خود به دانشگاه سوربن پاریس ارائه داد.

کریستیان برومبرژه هم درباره مسائلی چون معماری و مسکن در جامعه روستایی، آشپزی، باورداشت‌های مردم گیلان، زندگی و اقتصاد روستاییان به مطالعه و تحقیق پرداخت و کتاب‌ها و مقالات متعددی از او در مجلات معتبر جهان به چاپ رسیده است. بجز اینها، برخی از مردم‌شناسان ژاپنی، کره‌ای و امریکایی در جامعه گیلان به مطالعه پرداختند که باید منتظر چاپ آثارشان بود.

«لشت نشا، سرزمین عادلشاه» منوگرافی است به قلم شما. زمانی تک‌نگاری در ایران رواج خوبی داشت و نمونه‌های موفقی چون اورازان جلال آل‌احمد، یوش سیروس طاهباز، ایلخچی و مشکین‌شهر غلامحسین ساعدی و آلاشت هوشنگ پورکریم منتشر شد. چرا این روزها کمتر شاهد چاپ منوگرافی هستیم؟ دلیلش به خاطر کم‌کاری محققان است یا شرایط دیگر؟

تک‌نگاری یکی از راه‌های درست شناخت جوامع روستایی و بومی است و دیرزمانی نیست که به روش علمی در ایران آغاز شده است. در این روش جنبه‌های مختلف حیات اجتماعی، جغرافیا، ساخت‌های اقتصادی  اجتماعی، فرهنگی، خانوادگی، آیین‌ها و نهادها و ارزش‌ها، هنجارها و ویژگی‌ها و مسائل دیگر یک واحد اجتماعی به طور دقیق مورد پژوهش قرار خواهد گرفت.

تک‌نگاری چه در شکل بیوگرافی (شرح‌حال و توصیف زندگی یک فرد و تجربیات شخصی) و چه در شکل منوگرافی (بررسی همه‌جانبه یک واحد اجتماعی) اقدامی ثمربخش و پرفایده است. در شیوه تک‌نگاری نه‌تنها اجزا و عناصر مختلف یک واحد مورد پژوهش قرار می‌گیرند بلکه روابط میان عناصر اجتماعی و روابط میان آنها نیز مورد مطالعه قرار می‌گیرد.

تک‌نگاری اولین بار در ایران چه زمانی شروع شد؟

تک‌نگاری در اوایل دهه 50 به کوشش موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران با تاسیس بخش تحقیقات روستایی شکل گرفت. در آن دوران به دلیل اصلاحات ارضی و تاسیس شرکت‌های زراعی و تعاونی روستایی نیاز به آگاهی و شناخت بیشتری از جامعه روستایی و دهقانی ایران بود و به نوعی از این پژوهش‌ها حمایت می‌شد و سازمان‌ها و نهادهای دولتی این آثار را چاپ می‌کردند و نقش کاربردی داشت. امروزه آن شرایط تغییر کرده است و برای اصلاحات در جامعه روستایی سیاست برنامه ریزی شده مدونی وجود ندارد. تک‌نگاری در سال‌های اخیر نیز از طرف برخی موسسات رسمی و مراکز آموزش عالی و سازمان‌های اداری و برخی از پژوهندگان مستقل صورت می‌گیرد. متاسفانه یا در تیراژ معدود و محدود چاپ می‌شود یا در گوشه‌ای از آرشیو اداری بایگانی می‌شود و گرد و غبار فراموشی روی آن می‌نشیند و امکان دسترسی و استفاده همگان از آن وجود ندارد.

نمایش و بازی‌های بومی گیلان همچنان در مراسم ملی و مذهبی در گوشه و کنار این خطه به چشم می‌آید، چقدر از این بازی‌ها در مناطق گیلان باقی مانده‌اند؟

بازی‌های بومی و قومی منبعث از خصایص اجتماعی و فرهنگی، اقلیمی و جغرافیایی و تاریخی هر سرزمین به وجود آمده‌اند و هماهنگ با باورداشت‌ها و آیین‌ها و آداب و رسوم در گستره دوران متحول شده‌اند. نمایش‌ها و بازی‌های قومی آمیزه‌ای از حرکات و زیبایی‌های آرمانی و میراث تاریخی را به نمایش می‌گذارند و راز و رمزهای زندگی را به تصویر می‌آورند.

گیلان از نظر نوع بازی و نمایش بسیار غنی و پربار است. حقیر با امکانات محدود و شخصی نزدیک به 500 بازی و نمایش بومی را گردآوری و ثبت کردم. این بازی‌ها نه تنها برای سرگرمی در اوقات فراغت به وجود آمده‌اند، بلکه شیوه‌ها و روش‌های تعامل و تقابل با سختی‌های دوران و طبیعت ناسازگار را به فرزندان آموزش می‌دهند.

پاره‌ای از نمایش‌ها و بازی‌های بومی همچنان به حیات خود ادامه می‌دهند و در بسیاری از اعیاد و مراسم ملی یا مذهبی اجرا می‌شوند؛ اما پاره‌ای دیگر بنا به دلایل مختلف به حاشیه رانده شده‌اند و از یادها زدوده می‌شوند. متاسفانه رسانه‌های عمومی، مراکز آموزشی و نهادهای فرهنگی سهم عمده‌ای در نابودی آن دارند.

 مثل نمایش زیبا و دیدنی «عروس گوله».

بله یا عروس گل که یک نمایش کمدی موزیکال بهارخواهی است و در نیمه دوم اسفند در استقبال از نوروز اجرا می‌شد و از نمایش‌ها و بازی‌های آیینی ‌ بومی است. چند دهه است اجرا نمی‌شود یا آیین‌های بومی و قومی تیرماه سینزه یا نوروزبل.

که در سال‌های اخیر احیا شده‌اند.

بله یا لافندبازی. کشتی گیله مردی از جمله بازی‌ها و نمایش‌هایی هستند که به دلیل جذابیت‌های نمایشی و رزمی در اعیاد و جشن‌ها به شکل گذشته اجرا می‌شوند. همچنین نمایش آیینی  مذهبی تغزیه به دلیل بار و محتوای عقیدتی  مذهبی در مراسم مختلف از جمله آیین‌های ماه‌های محرم و صفر و در برخی از روزهای سال اجرا می‌شوند و هنوز هم در میان اقشار سنتی جامعه پایگاه مورد پسندی دارند.

گیلانی‌ها تعصب و تاکید بسیار زیادی به گیلان دارند به عنوان مثال، بیشتر محتوای کتاب‌های شما درباره گیلان است. فکر نمی‌کنید برخی از این آداب و روسم و باورها همگانی‌تر از گیلان باشند؟

گیلانی‌ها در رفتار اجتماعی در مقایسه با اقوام دیگر تعامل بیشتری دارند و رویدادها و حوادث تاریخی نیز گواه این اندیشه است.

نهال‌های فرهنگ گیلان از دانه‌های فرهنگ تناور ایرانی بارور شده است. گیلان گرچه در دورانی به استقلال زیسته اما پیوسته جزو مناطق جدایی‌ناپذیر ایران بوده است. زبان و گویش گیلکی شاخه‌ای از زبان ایرانی و از خانواده زبان‌های شمال غربی ایران است. گیلان حتی پیش از حضور آریایی‌ها در ایران، دارای فرهنگ و تمدن ویژه‌ای بود. آثار و کشفیات باستان‌شناسان در مناطق مختلف گیلان از جمله رودبار، املش و هشتپر موید این نظر است. ما به فرهنگ ایرانی افتخار می‌کنیم، اما تلاش می‌کنیم هویت بومی خود را حفظ کنیم و باور داریم از این طریق می‌توانیم در باروری فرهنگ ملی موثر باشیم.

بسیاری از باورهای مردم ما منبعث از اسطوره و آیین‌های ملی و باستانی است تلاش ما برای گردآوری و جمع‌بندی آن هیچ تضاد و تباینی با فرهنگ ملی ندارد، بلکه دریچه تازه‌ای برای شناخت بیشتر پاره‌ای از فرهنگ این سرزمین دیرینه است.

آیا در کتاب‌های شما هیچ تلاشی شده تا مسائل فرهنگی گیلان با دیگر مناطق ایران تطبیق و بررسی شوند؟

این کوشش صورت گرفته و به طور تطبیقی نیز بررسی شده است. به طور نمونه، من در کتاب 2 جلدی شاعران گیلک و شعر گیلکی که به بررسی ادبیات هزار ساله گیلکی پرداخته، کوشش داشته‌ام این‌گونه شعری را با نمونه‌های طبری، آذری، کردی و رازی تطبیق دهم و وجوه اشتراک آنها را بیابم. یا در مقدمه کتاب یاوری سعی کرده‌ام برخی از آیین‌های تعاون در دیگر مناطق ایران را بیاورم و مقایسه‌ای صورت بدهم و نمی‌دانم تا چه حد موفق بوده‌ام.

کتابی به نام آیین‌ها و باورداشت‌های مردم گیلان آماده چاپ دارید، تا جایی که من اطلاع دارم، کتابی به همین نام از محمود پاینده انتشار یافته است. کتاب شما چیزی بیشتر از کتاب پاینده دارد. آیا کامل‌کننده هم هستند.

کتاب زنده یاد محمود پاینده به نام «آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم» از کتاب‌های ارزشمند در زمینه فرهنگ فولکلور گیلان است؛ اما می‌توان نمونه‌هایی از آیین‌ها و باورداشت‌ها را یافت که در آن کتاب نیامده است. بسیاری از فصل‌های کتاب کلی بوده، می‌شود داخل جزییات شده، می‌توان گفت مکمل آن است.

اگر بخواهیم فقط نام محققان گیلانی را ببریم، از حوصله یک جلسه هم می‌گذرد با این همه دوست داریم نام محققان و حوزه تحقیقات شان را از زبان شما بشنویم؟

من در مقاله‌ای پژوهشگران گیلان را به 4 نسل تقسیم کردم. نسل اول پژوهشگران در گیلان زنده‌یادان کریم کشاورز، ابراهیم فخرایی و جهانگیر سرتیپ‌پور بودند که هر یک از آنان با خلق آثاری به فرهنگ گیلان خدمت کردند.

زنده‌یاد کریم کشاورز کتاب گیلان برای جوانان را نوشت، جاویدرو