• 0 0
  • 0

جام‌جم در گفت‌وگو با اقلیم‌شناسان، پاسخ این سوال را بررسی می‌کند

مدیریت خشکسالی با مهندسی آب‌وهوا شدنی است؟

شنبه 13 مرداد 1397 ساعت 21:40
افزایش جمعیت زمین در نتیجه پیشرفت‌های پزشکی در کنار توسعه صنعت و کشاورزی در 200 سال اخیر به‌طور تصاعدی سبب افزایش تقاضای جهانی آب شیرین و سالم شده است. از آنجا که مقادیر آب شیرین بسیار محدود است، این مساله چالش بزرگی است که به افزایش تقاضای آب آشامیدنی و آب مناسب برای کشاورزی منجر شده است.
همچنین با توجه به مساله تغییر اقلیم که همه انسان‌ها امروزه با آن مواجهند و افزایش دمای کره زمین که به طرزی غیرقابل اجتناب سبب توسعه بیابان‌زایی در بسیاری از کشورها شده است، بررسی راهکارهایی با هدف تقویت مصنوعی بارش باران به مساله‌ای مهم تبدیل شده است که پیشرفت فناوری امروز به حل این مشکلات می‌پردازد. از سوی دیگر موضوع تبدیل مدیریت بحران به مدیریت ریسک موضوعی بسیار بااهمیت است که امروزه با توجه به افزایش تعداد رخداد وقایع ناشی از تغییرات اقلیمی، مورد توجه بیشتر قرار گرفته است.

اما آیا واقعا آب و هوا قابل کنترل است و میتوان با کمک فناوری مهندسی آبوهوا (Climate Engineering) تغییرات مصنوعی در آن ایجاد کرد؟ آیا همانطور که به مدد فناوری میتوان با آثار گرمایش جهانی و تغییر اقلیم مقابله کرد، با فناوری دیگری میتوان زمین را گرمتر و خشکسالی را تشدید کرد؟ در ادامه و در گفتوگو با دو محقق برجسته اقلیمشناس، ابعاد پیچیده این موضوع را بررسی میکنیم.

محققان میگویند فعالیتهای انسان در موضوع تغییرات اقلیمی موثر است و برای این ادعای خود نتایج صدها تحقیق را ارائه میکنند. همانطور که گفته میشود گرم شدن هوای کرهزمین و بهوجود آمدن اثرات تغییرات اقلیمی به دلیل فعالیتهای انسان رخ داده است، کاهش فعالیتهای مخرب میتواند تغییر مثبت در روند تغییرات اقلیم ایجاد کند. اما ایجاد تغییرات به این معنا که هوای گرم خنک شود یا ابرها را بارور یا غیربارور ساخت، عملی نیست. دکتر بهلول علیجانی، استاد اقلیمشناسی دانشگاه خوارزمی، با بیان این موضوع درباره امکان مداخله انسان در تغییرات اقلیم، در این باره به جامجم میگوید: انسان جنگلها و پوشش گیاهی را تخریب کرده، آبهای زیرزمینی را بیش از حد برداشت کرده، شهرها را توسعه داده و مصرف سوختهای فسیلی را بالا برده است و این موارد است که باید پس از این مدیریت شود.

این استاد اقلیمشناسی در مورد کارایی باروری ابرها میگوید: موضوع بارورکردن ابرها سالهاست مطرح شده و شرایط خاصی را میطلبد. اما هزینه تولید این باران مصنوعی به حدی است که صرفهجویی، به مراتب کمهزینهتر خواهد بود. البته در مورد این موضوع مساله دیگری وجود دارد که آن تهیه آب از هوا است. بخصوص در مناطق جنوبی ایران که رطوبت هوا زیاد است، این اقدام میتواند عملی باشد. در این مناطق تقریبا در هر متر مکعب از هوا، حدود 10 تا 12 لیتر آب وجود دارد. استفاده از مکانیزمهایی برای استخراج این آب موضوع جدیدی نیست و از گذشته راجع به آن صحبت شده است. البته این کار در گذشته به روشهای سنتی و قدیمی و در ابعاد بسیار کوچک نیز اجرا شده است.

دکتر علیجانی ادامه میدهد: امروز این ایده با تجهیزات پیشرفته به خوبی امکانپذیر است، اما صرفه آن از نظر اقتصادی باید به درستی بررسی شود. در مقیاسهای کوچک و مناطق خشک میتوان تا حدودی چنین روشهایی را بهکار گرفت. برای مثال در شیلی هنگامی که نسیمی از دریا میوزد، جلوی نسیم دریا چوب و خاشاک قرار میدهند تا هوای مرطوب دریا تقطیر شده و بهصورت آب جاری شود. این روش هم به نوعی مهندسی هواست. چنین کارهایی در جنوب کشور ما هم قابل اجراست و اگر بتوان در مقیاس پیشرفته و صنعتی از این تکنیک استفاده کرد، قدم بسیار مثبتی است. استفاده از آب موجود در اتمسفر روشی هوشمندانه است و نیاز به سرمایهگذاری دارد، اما خلاف این موضوع که برای مثال ابرهای بارانزا تخریب شوند تا جلوی باریدن آنها گرفته شود، واقعیت ندارد و از نظر علمی، امکانپذیر نیست.

تحلیلی بر فناوریهای اثرگذار بر جو

بنابر تعریف آکادمی ملی علوم آمریکا مهندسی آبوهوا عبارت است از «دخالت بزرگ مقیاس و تعمدی انسان در سامانه اقلیم که میتواند اهداف گوناگونی را دنبال کند.» از آنجا که سامانه اقلیم شامل مولفههای گوناگونی از حوزههای هوا، آب و یخ، خاک و سنگ و همچنین شرایط زیستی حاکم بر طبیعت است، در مهندسی آن نیز علوم مرتبط با حوزههای مذکور مطرح خواهند بود. در چند دهه اخیر، موضوع روشهای تعدیل وضع هوا و اثرگذاری بر جو نهتنها بهعنوان یکی از جذابیتهای علمی و فناوری مطرح بوده، بلکه با توجه به اهمیت و حساسیت کاربردهای نوظهور احتمالی و خاص، این نوع فناوریها در فهرست حوزههای تخصصی فوقپیشرفته با اولویت بالا برای برخی از کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه دنیا قرار گرفته است.