برگزاری رویداد ملی «حسینیه مقاومت» و «روز ستایشگری و نوای آیینی» در استان بوشهر، فرصتی است تا آینه تاریخ را بر چهره اسطورههایی از جنس همین خاک و آب بگیریم. چهرههایی که نه در اسطورههای دور، که در جغرافیای حقیقی زیست مردمان این سامان ریشه دارند.
آیا مدح و مرثیه در بوشهر، از حیث قالب، محتوا و شیوه اجرا، برآمده از یک اتفاق تاریخی صرف یا از یک مهندسی هوشمند پیروی میکند؟ پاسخ به این پرسش، نیازمند درک دقیق نسبت میان «انسان»، «ایمان» و «جغرافیا» است. عزاداری در این استان، پدیدهای زیستمحیطی است که در آن، تمامی عناصر بصری و شنیداری با طبیعت ساحل و دریا پیوندی ناگسستنی دارند.
مقاومت در نگاه مردم جنوب و در مکتب ناخدا عباس، صرفاً به معنای ایستادگی ممتد و ساکن نیست. شاید تعبیر «ایستادن» برای توصیف پانصد سال تقابل با استعمار انگلیس حق مطلب را ادا نکند.
دکتر علیرضا دباغ، نویسنده و کارگردان مستند «لبالب»، پس از پانزده سال تحقیق و پژوهش، پرده از زوایای پنهان زندگی این اعجوبه بوشهری برداشته است. در این گفتگو، او از مسیر پرفرازونشیب ساخت این مستند، مواجهه با اسناد نویافته و تلاش برای زدودن غبار اسطورهسازی از چهره واقعی ناخدا عباس میگوید.
اما آنچه ناخدا عباس را متمایز و بدل به یک «قله» میکند، قدرت و لطافتِ بیبدیلِ اشعار و ملودیهای اوست. آثاری که ساخته ذهن و روح اوست، چنان توانمندیِ عجیبی داشتهاند که توانستهاند از حصارِ زمان عبور کنند و چندین نسل را تا به امروز اقناع نمایند. این نشاندهنده تبحرِ بالای او در جایگاهی است که در آن ایستاده بود.
با توجه به اینکه آن زمان اقتصاد خلیج فارس زیر سایه سنگین کمپانیهای استعماری نفس میکشید، امتناع او از همکاری با بیگانگان، علیرغم پیشنهادات مالی اغواکننده، کنشی فراتر از یک تصمیم شخصی بود. این رفتار، تجلی نوعی «مقاومت مدنی» و وطندوستی عملی بود که تخصص را، سرمایهای ملی میدانست.
رهبر معظم انقلاب در بیانات اخیر خود، مداحی را پدیدهای فراتر از گریاندن و یک «عنصر اثرگذار در کشور» دانستند که شایسته پژوهش و عمقیابی است. ایشان مداحی را «پایگاه ادبیات مقاومت ملّی» معرفی کردند. با نگاهی به کارنامه ناخدا عباس، درمییابیم که او دقیقاً در دورانی که بوشهر تحت فشارهای خُردکننده استعمار خارجی و تغییر هویتِ قاجاری-پهلوی بود، با استفاده از هنر نوحهخوانی، سدّی استوار در برابر نفوذ فرهنگی بیگانه ایجاد کرد. او با درک صحیح از مفهوم «مقاومت ملّی» که رهبری آن را «تابآوری در برابر فشار دشمن برای تسلیم نشدن» معنا کردند، ریتمِ کار بر روی دریا را به ریتمِ ایستادگی در حسینیه تبدیل کرد.
نوحههای پدربزرگ حالت الهامی داشت. بارها اتفاق میافتاد که نیمهشب، ناگهان از خواب بیدار میشدند و به اتاق کارشان میرفتند. صدای دستگاه تایپ که در سکوت شب میپیچید، گویای آن بود که نغمه یا شعر جدیدی به ذهن ایشان خطور کرده است. ایشان بلافاصله الهامات ذهنی خود را به روی کاغذ میآوردند.
یکی از خاطرات شیرین ضبط، سکانس روی عرشه لنج در طلوع آفتاب بود. وقتی دوربین آماده و تیم روی آب مستقر شده بود، حرکت نرم لنج، انعکاس نور روی آب و سکوت صبحگاهی بهقدری واقعی بود که همه حس کردیم روح ناخدا عباس در صحنه حضور دارد.
استان بوشهر با سابقه بیش از پنج قرن استعمارستیزی، همواره خاری در چشم این جریان بوده است. اما لایه پنهان این ایستادگی، نه فقط در لولهی تفنگِ «رئیسعلیها»، بلکه در حنجره «ناخدا عباسها» نهفته است. ضرورت پرداختن به مفاخر فرهنگی و مذهبی استان بوشهر در عرصه رسانه، امروز نه یک انتخاب، بلکه یک «واجب عینی» است. رسانه باید به مثابه یک دیدهبان، غبار فراموشی را از چهره قهرمانانی بزداید که میان «تخصص» و «تعهد» پیوندی تمدنی ایجاد کردهاند.