فرهنگ‌سازی رسانه‌ ملی برای سواد مصرف

در این بستر، رسانه‌ملی با‌گذار از رویکرد‌های سنتی و توصیه‌های مستقیم، راهبردی تحول‌یافته را در پیش گرفته است. صداوسیما با بهره‌گیری از قالب‌های متنوعی همچون سرگرمی، روایت داستانی و مشارکت فعال مخاطب، تلاش دارد مفاهیم تخصصی انرژی و استاندارد را از فضای کارشناسی خارج کرده و به گفتمانی عمومی تبدیل کند.

برنامه‌های شاخصی مانند «ایدانو»، «نبض انرژی» و «ماجرا‌های استاندارد»، نماد‌های بارز این تغییر راهبردی هستند. این تولیدات با هدف تثبیت الگو‌های مصرف بهینه در ذهن مخاطب، نه به‌عنوان پیام‌های هشداردهنده، بلکه در قامت تجربه‌هایی رسانه‌ای و مشارکتی طراحی شده‌اند تا بسترساز فرهنگ‌سازی پایدار و همراهی اجتماعی در مسیر مدیریت منابع ملی باشند. 

برنامه‌سازی در شرایط حساس انرژی کشور

ویژگی مهم رویکرد گفته‌شده آن است که پیام‌های مرتبط با مدیریت انرژی در قالب برنامه‌هایی سرگرم‌کننده، رقابتی یا نمایشی ارائه می‌شوند. چنین قالب‌هایی باعث می‌شود مخاطب بدون احساس مواجهه با پیام‌های هشداردهنده یا آموزشی مستقیم، با مساله انرژی و اهمیت مصرف بهینه آشنا شود. به‌این‌ترتیب، تلویزیون در‌کنار نقش اطلاع‌رسانی خود، به بستری برای تقویت مشارکت اجتماعی در مدیریت منابع نیز تبدیل می‌شود. 

ورود کودکان به گفت‌وگوی ملی درباره انرژی

یکی از نمونه‌های قابل توجه در این مسیر، برنامه «ایدانو» است؛ مسابقه‌ای که با محوریت کودکان و نوجوانان طراحی شده و تلاش می‌کند نسل تازه را به‌شکل فعال در موضوع مدیریت انرژی مشارکت دهد. تجربه برنامه‌سازی در حوزه کودک نشان داده که آموزش‌های مستقیم و توصیه‌های صریح معمولا تاثیر محدودی دارند. به‌همین‌دلیل، سازندگان «ایدانو» تلاش کرده‌اند به‌جای ارائه پیام‌های مستقیم، از مسیر خلاقیت و رقابت وارد شوند. در این برنامه، کودکان به‌عنوان ایده‌پردازان مساله انرژی معرفی می‌شوند و از آنها خواسته می‌شود راهکار‌های خلاقانه خود برای مدیریت مصرف یا استفاده بهینه از منابع را ارائه دهند. دریافت هزاران ایده از سوی مخاطبان کودک‌و‌نوجوان نشان می‌دهد که وقتی مخاطب در فرآیند حل مساله مشارکت داده شود، ارتباط او با موضوع بسیار عمیق‌تر خواهد بود. همکاری با نهاد‌های تخصصی حوزه انرژی و همچنین کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز به این برنامه کمک کرده تا محتوای آموزشی‌اش بر پایه دانش تخصصی شکل بگیرد. در عین حال، تلاش شده پیام‌های برنامه با زبان کودکانه و در قالبی سرگرم‌کننده منتقل شود. این ترکیب میان آموزش، رقابت و خلاقیت باعث شده «ایدانو» به الگویی از برنامه‌سازی تبدیل شود که در آن مخاطب کودک تنها شنونده پیام‌ها نیست، بلکه در شکل‌دادن به آنها نقش فعال دارد. 

توجه به عدالت آموزشی و دسترسی گسترده

یکی از ویژگی‌های قابل توجه این پروژه، توجه به دسترسی گسترده مخاطبان است. بخشی از محتوای آموزشی برنامه در قالب نمایش‌های عروسکی برای انتشار در پلتفرم «شاد» تولید شده تا دانش‌آموزان در سراسر کشور بتوانند از آن استفاده کنند. همچنین نسخه‌های مناسب‌سازی‌شده برای مخاطبان نابینا و ناشنوا نیز در نظر گرفته شده است. چنین رویکردی نشان می‌دهد فرهنگ‌سازی در حوزه انرژی تنها محدود به یک برنامه تلویزیونی نیست، بلکه به‌عنوان یک جریان آموزشی گسترده‌تر در نظر گرفته شده است. این نگاه کمک می‌کند پیام‌های مرتبط با مدیریت مصرف به گروه‌های مختلف جامعه برسد و نسل جدید از همان سال‌های ابتدایی زندگی با اهمیت منابع انرژی و ضرورت حفاظت از آنها آشنا شود. 

تبدیل مصرف به یک حرکت اجتماعی

در کنار مخاطبان کودک و نوجوان، برنامه «نبض انرژی» تلاش کرده فرهنگ مصرف بهینه را در میان مخاطبان عمومی تقویت کند. این برنامه که از شبکه سوم سیما پخش می‌شود، با شعار «کاهش ۱۰ درصدی مصرف انرژی» طراحی شده و قالب مسابقه تلویزیونی را برای ایجاد مشارکت اجتماعی به‌کار گرفته است. در نبض انرژی تلاش شده موضوع مصرف انرژی از سطح توصیه‌های فردی فراتر برود و به یک حرکت جمعی تبدیل شود. مخاطبان از طریق مشارکت در پویش‌های برنامه و حضور در مسابقه‌ها، در فرآیندی مشارکتی قرار می‌گیرند که هدف آن اصلاح الگوی مصرف است. طراحی قرعه‌کشی‌های دوره‌ای در قالب «دوشنبه‌های انرژی» نیز باعث شده ارتباط مخاطب با برنامه به‌شکل مستمر حفظ شود. نکته مهم در این برنامه، پیوند‌دادن مشارکت مخاطبان با اقداماتی ملموس در حوزه محیط‌زیست و مسئولیت اجتماعی است. برای نمونه، بخشی از دستاورد‌های این پویش در قالب کاشت درخت در جنگل‌های زاگرس، احیای جنگل‌های هیرکانی یا حمایت از گروه‌های امدادی و اجتماعی به اجرا درآمده است. این اقدامات به مخاطب نشان می‌دهد که مشارکت او در برنامه تنها یک سرگرمی تلویزیونی نیست، بلکه می‌تواند در بهبود محیط‌زیست و تقویت فعالیت‌های اجتماعی نیز اثرگذار باشد. 

نقش اجرا و همکاری‌های بین‌بخشی

یکی از عوامل جذابیت نبض انرژی، اجرای صمیمی و مردمی آن است. اجرای برنامه به‌گونه‌ای طراحی شده که موضوعی فنی مانند انرژی به زبانی ساده و قابل فهم برای مخاطبان مطرح شود. همین ویژگی باعث شده مخاطبان با برنامه ارتباط راحت‌تری برقرار کنند و پیام‌های آن را به‌عنوان بخشی از گفت‌وگوی روزمره بپذیرند. از سوی دیگر، همکاری شرکت ملی گاز و شرکت ملی صنایع پتروشیمی با رسانه‌ملی در تولید این برنامه، نمونه‌ای از هم‌افزایی میان صنعت و رسانه به‌شمار می‌آید. چنین همکاری‌هایی می‌تواند به تولید برنامه‌هایی کمک کند که علاوه بر جذابیت رسانه‌ای، از پشتوانه کارشناسی نیز برخوردار باشند و بتوانند پیام‌های مرتبط با مدیریت انرژی را با دقت بیشتری منتقل کنند. 

روایت نمایشی از کیفیت کالا

در کنار موضوع انرژی، رسانه‌ملی در حوزه فرهنگ مصرف و توجه به استاندارد کالا نیز به‌سراغ قالب‌های خلاقانه رفته است. سریال کوتاه «ماجرا‌های استاندارد» یکی از نمونه‌های این تلاش است که می‌کوشد مفهوم استاندارد را از فضای اداری و فنی خارج کرده و آن را به بخشی از آگاهی عمومی تبدیل کند. این مجموعه در قالب اپیزود‌های کوتاه هفت‌دقیقه‌ای تولید شده و هر قسمت آن یک موقعیت داستانی را روایت می‌کند که در آن موضوع استاندارد و کیفیت کالا به‌شکل غیرمستقیم مطرح می‌شود. استفاده از قالب نمایشی باعث شده مخاطب ابتدا با داستان و شخصیت‌ها همراه شود و سپس پیام آموزشی را دریافت کند. انتخاب ساختار کوتاه برای این سریال نیز با توجه به عادت مصرف رسانه‌ای مخاطبان امروز صورت گرفته است. اپیزود‌های کوتاه علاوه بر پخش تلویزیونی، قابلیت انتشار در بستر‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی را نیز دارند و به همین دلیل می‌توانند مخاطبان گسترده‌تری را درگیر کنند. 

استاندارد به‌عنوان حق مصرف‌کننده

یکی از اهداف مهم ماجرا‌های استاندارد این است که مفهوم نشان استاندارد را از یک برچسب ساده روی کالا به یک حق مصرف‌کننده تبدیل کند. در بسیاری از موارد، مصرف‌کنندگان تنها به وجود این نشان توجه می‌کنند، بدون آن‌که از معنا و کارکرد واقعی آن آگاه باشند. این مجموعه تلاش می‌کند با روایت‌های ساده و قابل فهم نشان دهد استاندارد مستقیما با سلامت، ایمنی و کیفیت زندگی مردم در ارتباط است. آشنایی با این مفهوم می‌تواند به افزایش سواد مصرف در جامعه کمک کند و باعث شود مردم در انتخاب کالا‌ها آگاهانه‌تر عمل کنند. 

الگوی تازه‌ای از برنامه‌سازی فرهنگ‌ محور

وقتی «ایدانو»، «نبض انرژی» و «ماجرا‌های استاندارد» در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، تصویری از یک رویکرد تازه در برنامه‌سازی رسانه‌ملی شکل می‌گیرد. در این رویکرد، تلویزیون تلاش می‌کند به‌جای تکیه بر پیام‌های مستقیم آموزشی، از قالب‌هایی مانند مسابقه، پویش اجتماعی و روایت نمایشی برای انتقال مفاهیم فرهنگی استفاده کند. این تنوع در قالب‌ها باعث شده مخاطبان با گروه‌های سنی مختلف، هر کدام از مسیر متفاوتی با پیام‌های مرتبط با مصرف انرژی و استاندارد کالا آشنا شوند. کودکان در قالب مسابقه و خلاقیت با موضوع انرژی درگیر می‌شوند، خانواده‌ها از طریق پویش‌های اجتماعی درباره مصرف مسئولانه مشارکت می‌کنند و مخاطبان عمومی از طریق روایت‌های نمایشی با مفهوم استاندارد آشنا می‌شوند. 

همراهی اجتماعی در مسیر مدیریت منابع

تجربه این برنامه‌ها نشان می‌دهد رسانه‌ملی تلاش کرده در کنار اطلاع‌رسانی، به ایجاد همراهی اجتماعی در حوزه مدیریت منابع نیز کمک کند. به‌ویژه در شرایطی که کشور با چالش‌هایی در حوزه انرژی مواجه است، افزایش آگاهی عمومی و تقویت حس مسئولیت جمعی می‌تواند نقش مهمی در عبور از این شرایط داشته باشد. تلویزیون با استفاده از زبان روایت و سرگرمی، این امکان را دارد که مفاهیم تخصصی را به بخشی از گفت‌وگوی روزمره مردم تبدیل کند. اگر چنین رویکردی با استمرار و توسعه قالب‌های خلاقانه ادامه پیدا کند، می‌تواند به شکل‌گیری فرهنگی پایدار در حوزه مصرف انرژی و توجه به استاندارد کالا کمک کند؛ فرهنگی که در آن مخاطب نه تنها شنونده پیام‌ها، بلکه شریک اصلی در حفظ منابع و ارتقای کیفیت زندگی جمعی خواهد بود.