رصد خورشيد در نخستين لحظات «انقلاب تابستاني»

آتشكده يا چهارتاقي به بنايي گفته مي‌شود كه روي چهار پايه يا ديوار محيطي آن قوس‌ها يا گوشواره‌هايي قرار دارد كه به گنبد منتهي مي‌شوند و از آنجا كه در حال حاضر بيشتر نمونه‌هاي به جا مانده از چهارتاقي در ايران مربوط به اواخر دوران اشكاني و دوران ساسانيان است، پژوهشگران اين بنا را به عنوان آتشكده مي‌شناسند اما در عين حال عده‌اي از كارشناسان بر اين باورند كه چهارتاقي‌ها با استناد به برخي اكتشافات باستان‌شناسي از 1800 سال پيش از ساسانيان نيز وجود داشته‌اند و همين ميزان كافي است تا اين بناها را به عنوان تقويمي مطمئن براي نشان دادن تابستان و زمستان بزرگ (در آن زمان‌ها)‌ بشناسيم.

اساس عملكرد چهارتاقي حركت سالانه خورشيد است به طوري كه از ديد ناظر زميني، خورشيد در آغاز تابستان به بالاترين نقطه طلوع و غروب خود مي‌رسد و در اين روز آفتاب به كمال و اوج سالانه خود دست مي‌يابد و به اين ترتيب هر كس كه در لحظه انقلابين يعني يكم تيرماه و يكم دي‌ماه در كنار چهارتاقي نياسر حضور داشته باشد مي‌تواند بالاترين جايگاه طلوع خورشيد در افق شمال خاوري و بالاترين غروبگاهي را در افق شمال باختري به نظاره بنشيند و اين در حالي است كه علاوه بر زيبايي تماشاي لحظه انقلاب تابستاني، دقت محاسبات تقويمي نيز از روزنه‌هاي آن قابل مشاهده است.

بدين ترتيب اين بناي ساخته شده به دست ايرانيان كهن به عنوان يكي از تقويم‌هاي آفتابي دنيا جايگاه منحصر به فردي را نسبت به بناهاي ديگر تقويمي جهان دارد چرا كه ساير بناها گاه تا سه درجه خطا دارند اما روزنه‌هاي چهارتاقي نياسر و جهت تابش نور خورشيد به آنها تاكنون با كمترين درصد خطا آغاز و ميانه هر يك از فصل‌هاي سال را نشان داده است.

در حالي كه چهارتاقي نياسر به عنوان تقويمي آفتابي، كهن‌ترين، بزرگ‌ترين و سالم‌ترين نمونه چهارتاقي در ايران به شمار مي‌رود و علاقه‌مندان زيادي را از حوزه گردشگري، اخترباستان‌شناسي و نجوم به خود جلب مي‌كند اما اين بنا نيز اكنون آماج تهديدهاي خطرناك برداشت سنگ از مجاور آن قرار دارد به طوري كه امكان به لرزه افتادن اين بنا و در نهايت تخريبش وجود دارد.

در اين راستا با مجوز سازمان صنايع و معادن بخش خصوصي مي‌تواند از معدن سنگ نياسر كه در حريم درجه يك چهارتاق قرار دارد 20 سال برداشت سنگ كند و اين روند منجر به لرزه‌هاي شديد هر روزه اين اثر منحصر به فرد تاريخي است و علاوه بر اين، برداشت سنگ باعث ورود گازهاي سمي و‌ آلودگي‌هاي شديد زيست محيطي در منطقه مي‌شود و اگر اين روند ادامه پيدا كند بدون شك نه‌تنها اين اثر در بلندمدت تخريب مي‌شود بلكه به دليل برداشت سنگ و بر هم زدن شرايط محيطي، ثبت جهاني اين اثر با مشكلات جدي مواجه خواهد بود.

در حالي كه چهارتاقي نياسر از سال 1317 و ديوار قلعه چهارتاقي از سال 1384 در فهرست آثار ملي ايران ثبت شده است تاكنون، تلاش‌هاي ميراث فرهنگي و گردشگري در حفظ بقاي اين اثر از لرزه‌هاي معدن سنگ راه به جايي نبرده است و نگراني‌ها در اين باب همچنان ادامه دارد.