حضور عشاير در هر كشوري يك جاذبه بالقوه گردشگري است. ايران هم از جمله معدود كشورهاي داراي كوچ‌نشين است. چرا ما آن‌طور كه بايد از اين امتياز براي جذب گردشگر استفاده نمي‌كنيم و اين شاخه از گردشگري در كشورمان مهجور مانده است؟

گردشگري عشاير پديده‌اي جديد است و در كشورمان تقريبا از سال 83 و با راه‌اندازي كميته گردشگري روستايي و عشايري مورد توجه خاص قرار گرفته است. در آن سال ما روستاهايي ديدني و مناطقي را كه كوچ‌نشين‌ها بيشتر در آنها متمركز هستند و قابليت جذب گردشگر را نيز دارند، شناسايي كرده‌ايم تا در آينده زيرساخت‌هاي لازم براي سرمايه‌گذاري بخش‌خصوصي در حوزه گردشگري عشاير را در آنها ايجاد كنيم و بخش خصوصي بتواند به واسطه اين زيرساخت‌ها در محل‌هاي شناسايي‌شده، اقامتگاه، نمايشگاه و فروشگاه محصولات روستايي عشايري راه بيندازد.

كدام استان‌هاي براي ايجاد اين زيرساخت‌ها مد نظرتان هستند؟

از ميان استان‌‌هاي آذربايجان شرقي، اردبيل، چهارمحال و بختياري، اصفهان، فارس، خراسان و كرمان كه بيشتر محل رفت و آمد عشاير هستند ما 5 استان اول را انتخاب كرديم و حدود 2 سال است كه در انتظار تامين بودجه هستيم.

اين بودجه چقدر است؟

حدود 500 ميليون تومان.

پس حدود 2 سال است كه كميته راهبردي گردشگري روستايي و عشايري در انتظار بودجه‌اي 500 ميليون توماني است؟

بله. البته چاپ كتاب هم يكي از اقدامات براي شناساندن گردشگري روستايي و عشايري به گردشگران داخلي و خارجي بوده است. پژوهش گسترده‌ ما در سال 83 به شناسايي 380 روستا و منطقه كوچ‌نشين هدف گردشگري انجاميد و ماحصل اين پژوهش را در سال‌85، در قالب مجموعه‌اي 8 جلدي منتشر كرديم كه در آن هر روستا، از وجه جاذبه‌هاي گردشگري، گويش، آداب و سنن، سوغات و حتي راه‌هاي دسترسي معرفي شده است. جلد هشتم اين مجموعه هم مختص عشاير است كه در آن انواع عشاير ايران را با ذكر سكونتگاه‌هاي آنها در ييلاق و قشلاق و آداب و رسومشان به مخاطب شناسانده‌ايم.

اين مجموعه‌ را با چه تيراژي منتشر كرديد؟

تيراژ آن 5‌هزار جلد است كه 2 هزار جلدش ميان دهياران روستاهاي هدف‌گردشگري، دستگاه‌هاي استاني و كشوري، خبرگزاري‌ها، دانشگاه‌ها و خلاصه همه گروه‌هايي كه به نحوي با گردشگر در ارتباط هستند، پخش شده است. مسووليت فروش 3 هزار جلد ديگر هم به عهده ناشر است.

مخاطب اين مجموعه، احتمالا مردم و بخصوص قشر متوسط هستند كه مايلند روستاهاي هدف گردشگري را بشناسند و به آنها سفر كنند. اين طور نيست؟

دقيقا همين‌طوراست، مخاطب عام را در نظر گرفته‌ايم اما در آينده، كتاب‌ها به انگليسي و عربي هم ترجمه مي‌شوند تا گردشگران خارجي نيز از آنها استفاده كنند.

قيمت هر جلد كتاب از اين مجموعه چقدر است؟

حدود 18 هزار تومان.

پس اگر اعضاي يك خانواده با سطح اقتصادي متوسط قصد داشته باشند با روستاهاي هدف گردشگري و مناطق تمركز كوچ‌نشينان ايران آشنا شوند، بايد حدود 128 هزار تومان براي خريد اين مجموعه هزينه كنند. شما چطور انتظار داريد يك خانواده در سطح متوسط چنين هزينه‌اي را بپردازد؟

قيمت مجموعه بالاست؛ اما قرار است با تخفيف به مردم ارائه شود. در ضمن، اين كتاب‌ها يكبار مصرف نيستند و اگر خانواده‌اي آنها را خريداري كند، مسلما در سفرهاي متعدد از آنها استفاده خواهد كرد.

سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري تاكنون جشنواره كوچ گردشگري هم برگزار كرده است؟

بله، بتازگي دو جشنواره كوچ عشايري در استان‌هاي اردبيل و كهگيلويه و بويراحمد برگزار شده است.

اما درباره آنها اطلاع‌رساني گسترده‌اي نكرديد.

اتفاقا مردم بشدت استقبال كردند و قصد داريم در آينده هم جشنواره‌هاي بيشتري در اين زمينه برگزار كنيم.

وقتي بحث كوچ مطرح مي‌شود ياد كوچ‌نشيناني مي‌افتم كه چند ماه پيش در سفرم به چهارمحال و بختياري ديدمشان. متاسفانه آنها با وجود جواني و توانشان براي كوچ، روستانشين شده بودند و شواهد نشان مي‌داد دولت هم با اين مساله موافق است و از آن حمايت مي‌كند. به نظر شما اگر اين وضع ادامه يابد، تا چه حد مي‌توان به بقاي كوچ‌نشيني و به تبع آن گردشگري عشايري اميدوار بود؟

اسكان عشاير 3 دليل عمده دارد. دليل اول ناهمخواني هزينه‌هاي كوچ عشاير به شيوه سنتي با درآمدشان است. به همين دليل خود كوچ‌نشين‌ها هم تمايل دارند‌ ساكن شوند. كمبود نيروي انساني دليل دومي است كه عشاير را وادار به روستانشيني مي‌كند.

در سال‌هاي اخير،‌ جوان‌هاي عشاير به واسطه تحصيل، كوچ‌نشيني را رها كرده‌اند و سالمندان هم، توان كوچ و نگهداري از دام را ندارند و ترجيح مي‌دهند در روستا زندگي كنند اما دليل سوم كه سبب شده است دولت شرايط روستانشين شدن گروهي از عشاير را فراهم كند، خطر افزايش دام نسبت به سطح مراتع و تخريب محيط زيست است، به طوري كه در حال حاضر به واسطه چراي دام، هيچ نقطه سرسبزي در مناطق عشايري پيدا نمي‌شود.

پس براي اين كه مراتع حفظ و احيا شوند، بايد از تعداد عشاير كوچ‌رو كاسته شود و تنها راه براي كاستن از اين تعداد اسكان عشاير و تبديل شيوه دامداري سنتي آنها به صنعتي است. زماني كه مراتع احيا شوند، علوفه بيشتري براي دام مهيا مي‌شود، فرآورده‌هاي گوشتي و لبني افزايش پيدا مي‌كند و كوچ‌نشيني و دامداري براي عشاير به‌صرفه مي‌شود.

پس مي‌بينيد كه روستانشين كردن گروهي از عشاير در آينده، به حفظ كوچ‌نشيني آنها كمك مي‌كند.

در همان مجموعه كتاب‌هاي راهنماي گردشگري روستايي و عشايري، برخي از روستاها سكونتگاه‌هاي موقت عشاير به حساب مي‌آمدند كه به واسطه روستانشين شدن آنها، سكونتگاه‌ دائم شده بودند، اما چه اين دسته از روستاها و چه روستاهايي كه قدمت سكونت دائم در آنها به چندصد سال مي‌رسد و به عنوان روستاهاي هدف گردشگري معرفي شده‌اند، هنوز از امكانات اوليه براي پذيرش گردشگر محرومند، پس فايده تعيين روستاهاي هدف گردشگري چه بوده است؟

دو خطر عمده هميشه روستاهاي ما را تهديد مي‌كند كه يكي درخواست اهالي آنها براي تبديل شدن روستاهايشان به شهر است و ديگري همه‌گير شدن فقر به واسطه اقتصاد تك‌محصولي روستاست. راه برطرف كردن اين دو تهديد، توسعه گردشگري روستايي است كه اقتصاد چندبعدي را در روستا به وجود مي‌آورد و باعث بقاي روستا مي‌شود. به همين سبب روستاهاي هدف گردشگري را تعيين كرده‌ايم.

برخي از اين روستاها مثل ابيانه، ميمنه، كندوان، جواهرده و ماسوله از گذشته، كانون توجه بوده‌اند و حالا هم امكانات مناسبي دارند، اما درباره روستاهاي ديگر وضع متفاوت است. تعيين روستاهاي هدف گردشگري در سال 84 انجام شده است و اين مدت، براي اين كه سرمايه‌گذاران اين مناطق را بشناسند، كافي نبوده است.

چطور قصد داريد سرمايه‌گذاران را براي فعاليت در اين حوزه ترغيب كنيد؟

سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري، تسهيلات بانكي مناسبي براي كساني كه قصد دارند در روستاهاي هدف گردشگري سرمايه‌گذاري كنند، در نظر گرفته است. پيش از دولت نهم، براساس توافق سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري با بانك‌ها، به پروژه‌هاي گردشگري وام 8 درصد داده مي‌شد كه اين سياست تا امروز هم ادامه داشته است. در دولت كنوني علاوه بر اين كه پروژه‌هاي زودبازده در اين روستاها مورد حمايت قرار گرفته‌اند، صندوق مهر رضا(ع)‌ هم به سرمايه‌گذاران وام مي‌دهد.

يكي از نگراني‌ها در جذب گردشگران به روستاها، تغيير بافت سنتي روستاها و فرهنگ اهالي آنهاست. بهترين مثال در اين زمينه را در روستاهاي شمال كشور مي‌بينيد كه اهالي حتي اراضي كشاورزي‌شان را تغيير كاربري داده‌اند و ديگر نمي‌توان نام روستا به آنها گذشت. آيا اين سرنوشتي محتوم براي همه روستاهاي هدف گردشگري است؟

ما تفاهمنامه‌هايي امضا كرده‌ايم كه براساس آن بنياد مسكن در اجراي طرح‌هاي هادي، حفظ و احياي بافت‌هاي قديمي با سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري همكاري مي‌كند. با سازمان جهاد كشاورزي هم هماهنگي‌هايي داشته‌ايم كه در صورت نياز سرمايه‌گذاران به زمين، اراضي‌اي را كه مورد استفاده كشاورزي قرار نمي‌گيرند در اختيار آنها قرار دهد. تمام اين تلاش‌ها به اين خاطر است كه ما معتقديم حفظ فضاي سبز، اراضي كشاورزي و بافت قديمي روستا، لازمه گردشگري روستايي هستند.

برخلاف نظر شما معتقدم با ورود گردشگر به روستاها، اهالي داشته‌هاي فرهنگي‌شان را با غرور بازگو مي‌كنند و اين بازگويي به ماندگاري فرهنگ روستايي منجر مي‌شود. از طرفي ديگر، روستايي‌ها پس از مدتي به اين نتيجه مي‌رسند كه براي جذب گردشگران ورودي، بايد از جاذبه‌هاي تاريخي و طبيعي روستايشان محافظت كنند.

همان طور كه پيش‌تر گفتيم ، قيمت زياد و تيراژ محدود سري كتاب‌هاي «جاذبه‌هاي گردشگري روستايي و عشايري در ايران» ، تهيه آنها را براي بسياري از هموطنان دشوار كرده است. مردم چطور مي‌توانند بدون خريد كتاب‌ها، در نوروز روستاهاي هدف گردشگري را پيدا كنند.

 در نوروز امسال سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري، بروشورهايي را در مبادي ورودي هر استان، بين مسافران نوروزي پخش مي‌كند كه در آنها جاذبه‌هاي گردشگري هر استان معرفي شده است و علاوه بر آن خانواده‌ها اگر به سايت معاونت سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري با نشاني www.stsi.ir مراجعه كنند يا با سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري هر استان تماس بگيرند هم مي‌توانند اطلاعات مورد نيازشان را درباره روستاها پيدا كنند.

مريم يوشي‌زاده